Leksykon załęski

 

A   B   C   D   E   F   G   H   I   J   K   L   Ł   M   N   O   P   R   S   Ś   T   U   V   W   Z   Ż

 

LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

 

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża

 

A

ALTHOLZ, restauracja (serwująca śniadania, obiady, kolacje) mieszcząca się przy ul. Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka) 70. Jej właścicielami byli: ►Jakub Nebel, w l. 1923–1931 Dawid Altholz (spadkobierca ►Bronisława Altholza). Od końca lat 20. XX w. swoją siedzibę miało tam kino ►Raj (Corso, Oaza, ►Gloria, ►Apollo), funkcjonowały też lokale miejscowych komórek ►Polskiej Partii Socjalistycznej i ►Związku Halerczyków.
APK, zesp. Wydział Powiatowy Katowice, sygn. 517, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, sygn. 825, zesp. Miasto Katowice, sygn. 400; AUM, zesp. 1, sygn. 2433; E. Berentt, Księga adresowa województwa śląskiego: rok 1926/1927, Katowice [1927]; „Polonia” 1926, nr 1; J. Lewandowski, Kino na pograniczu. Wędrówki po dziejach filmu na Górnym Śląsku, Katowice 1998; E. Buła, Bilet do kina. Katowickie przybytki X muzy 1945–1976, [w:] Nie tylko filmy, nie same kina.  Z dziejów X muzy na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, red. A. Gwóźdź, Sosnowiec 1996; „Der Oberschlesische Wanderer” 1913, Nr. 132; http://fidkar. bs. katowice.pl /Content/141990/iv4409-1924-145-0001.pdf.

AMBILD Emil (27 IX 1899 Załęska Hałda – 5 III 1988, Katowice), strażak. Od 19 II 1919 działał jako kurier w Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska; podczas II ►powstania śląskiego był zwiadowcą w Załęskiej Hałdzie, w III ►powstaniu śląskim służył w III baonie II kompanii I pułku katowickiego Walentego Fojkisa na terenie Wirka, Blachowni, Kędzierzyna. Był członkiem ►Związku Powstańców Śląskich w Załęskiej Hałdzie. Uczestniczył w kampanii wrześniowej – 11 XI 1939 powrócił ze Lwowa; w l. 1941–1945 przebywał na robotach przymusowych. Należał do ►Związku Weteranów Powstań Śląskich i Koła ►Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Załęskiej Hałdzie. Pochowany na ►cmentarzu (parafialnym) w Załężu.
APK, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację Okręg Katowice, sygn. 524; Inskrypcja nagrobkowa na cmentarzu parafialnym w Załężu.

ANDRYS Franciszka (17 V 1895, Załęska Hałda – ?), działaczka niepodległościowa. Od 16 VIII 1920 do 21 VII 1921 działała w Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Była członkiem chóru ►Lutnia i ►Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Załężu. Brała udział w II (1920) i III (1921) ►powstaniu śląskim na terenie Załęża – sanitariuszka, łączniczka w III baonie II kompanii I pułku katowickiego Walentego Fojkisa. Mieszkała na ►ul. J. Lisa.
APK, zesp. Związek Bojowników o Wolność i Demokrację Katowice, sygn. 599.

ANIOŁ Franciszek (20 I 1895, Załęże – 21 XII 1910, Mysłowice), działacz narodowy. Był współzałożycielem Towarzystwa Śpiewu ►„Halka” w Załężu i działaczem gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Katowice. Uczestniczył w Grunwaldzkim Zlocie „Sokoła” w Krakowie (1910). Pełnił funkcję naczelnika Wydziału Okręgowego Związku Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim w Katowicach. Zginął w napadzie rabunkowym na kantor.
A. Steuer, Anioł Franciszek, [w:] Patronowie katowickich ulic i placów, red. U. Rzewiczok, Katowice 2013.

ANIOŁA Franciszka ULICA, nazwa obowiązująca od 1945 (do 1922 Gartenstraße, w l. 1925–1939 Ogrodowa, później Freiheitstrstraße). Ulica – o długości 90 m, dojazdowa – zabudowana domami (familokami), które przed I wojną światową były własnością ►Huty Baildon i zakładów ►Giesche Spółka Akcyjna, a także Susanny Wylczol i Anny Siwinna. Działalność społeczną prowadziła Maria Piastowska związana z chadecją. W okresie międzywojennym swoją siedzibę miały tam: zakład ►Jarząbek. Górnośląska Fabryka Sprężyn do Mebli, warsztat blacharski Karola Osieckiego oraz ►Fabryka Mydła (wł. Jan Krzemiński). W l. 1939–1945 działały rzeźnie i sklepy masarskie: Albina Migdalskiego, Petra Borowczyka i warsztat urządzeń centralnego ogrzewania Feliksa Juchelka. Po II wojnie światowej funkcjonował lokal ►Załężanka.
AUM, zesp. 1, sygn. 16–17; APK, zesp. Miasto Katowice, sygn. 135–136, 398; Księga adresowa miasta wielkich Katowic 1935/1936: opis władz i urzędów państwowych, komunalnych, samorządowych i instytucyj prywatnych, alfabetyczny spis ulic, spis mieszkańców według ulic, alfabetyczny spis mieszkańców, alfabetyczny spis branż, alfabetyczny spis zakładów i przedsiębiorstw przemysłowo-handlowych, Katowice 1935; E. Berentt, Księga adresowa województwa śląskiego: rok 1926/1927, Katowice [1927]; Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz, T. 2, Katowice 2012.

ANIOŁÓW STRÓŻÓW DOM, Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Młodzieży, powstało w 1991 (zał. Adrian Kowalski) jako Katolicki Ośrodek Rehabilitacyjno-Wychowawczy; prowadzi działalność pożytku publicznego na rzecz dzieci i młodzieży ze środowisk patologicznych oraz niedostosowanych społecznie, a także dla ich rodzin. Początkowo funkcjonowało w centrum Katowic (głównie na dworcu kolejowym). Wolontariusze otaczali opieką przede wszystkim dzieci i młodzież zaniedbaną i odrzuconą, narkomanów. Od 1994 siedziba mieściła się w zniszczonym domu przy ul. Andrzeja 1 w Katowicach. W 1999 uruchomiono Punkt Pracowników Ulicznych w Załężu, w 2001 otwarto świetlice w Śródmieściu Katowic i Załężu. Obecnie w Załężu (najbiedniejszej dzielnicy Katowic) prowadzi Środowiskowy Program Psychoprofilaktyczny dla dzieci i młodzieży oraz ich rodzin zagrożonych marginalizacją społeczną.
www.anioly24.pl

ANONIM, zespół muzyczny ►Zakładowego Domu Kultury Huty Baildon, kwartet w składzie: Marian Danysz i Zygfryd Oleś (saksofony), Antoni Tyla (fortepian), Franciszek Chorzela (gitara basowa), Tadeusz Cebulski (śpiew). Działał od l. 80. do połowy l. 90. XX w.; w 1987 liczył 7 członków, a jego pracami kierował Antoni Tyla. W 1989 zdobył 2 miejsce na Festiwalu Muzyki Hutniczej.
Kronika Zakładowego Domu Kultury Huty Baildon w zbiorach MHK,  Amatorskie zespoły artystyczne oraz koła zainteresowań w województwie katowickim. Katowice 1990
zespol-muzyczny-anonim

zespol-muzyczny-anonim

Zespół wokalno-muzyczny Anonim

APOLLO (Gloria), kino w Załężu, zał. ok. 1944 przy ul. Gliwickiej 120, zaliczone do III kategorii. Pierwszym właścicielem była Joanna Gawlik. W l. 60. XX w. mogło pomieścić 365–381 widzów; podlegało Wojewódzkiemu Zarządowi Kin w Katowicach. W sali kinowej miała miejsce uroczystość nadania patrona szkole specjalnej w Załężu. Od 1989 jest to lokal sekcji tenisa stołowego ►KS „Baildon” Katowice. Zob. ►Raj.
APK, zesp. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Katowice, Wydział Kultury, sygn.776; Treuhandstelle 965; AUM sygn 1/2433; „Głos Baildonu” 1989, nr 18.
nadruk-koperta-apollo

Nadruk na kopercie firmowej kina Apollo, 1944 r.

ATOMEK zob. ►Zakładowy Dom Kultury Huty Baildon

AZYL MIEJSKI W ZAŁĘŻU, instytucja podległa Wydziałowi Opieki Społecznej magistratu w Katowicach. Pierwotnie (1925) mieściła się w prowizorycznym baraku przy ul. Wojewódzkiej 60 w Katowicach, który nie spełniał wymogów higieniczno-sanitarnych. Został zastąpiony nowoczesnym gmachem (zaprojektowanym w 1927 przez architektów: Władysława Czerny-Szwarcenberga i ►Lucjana Sikorskiego) wybudowanym na gruncie miejskim w Załężu przy ►ul. ks. P. Pośpiecha. Otwarcie najnowocześniejszego tego typu obiektu w Polsce (wzorowanego na azylu wiedeńskim) nastąpiło 1 X 1929. Składał się z 2 części: męskiej i żeńskiej z oddziałami dla brudnych i czystych, łaźni z natryskami, wspólnej sali do dezynsekcji, sal sypialnych większych i mniejszych, a także warsztatów rzemieślniczych dla mężczyzn i pralni dla kobiet; pobyt był częściowo odpłatny. Funkcjonowała tania kuchnia dla ubogich i bezrobotnych. Przesiedlano tam najuboższą ludność miasta – mieszkańców ziemianek m.in. z kolonii Agnes-Amanda koło Zawodzia. W 1943 w jego miejscu utworzono ►Szpital Dziecięcy.
Działalność miasta Katowice na polu opieki społecznej, Katowice 1928.

 

B

BADURA Szymon (7 X 1869, Ligota, dz. Katowic – 4 III 1896, Załęże), górnik przodowy; jedna z 104 ofiar poległych w wielkiej ►katastrofie górniczej na kopalni „Kleofas” w nocy 3/4 III 1896. Patron ul. na ►Kolonii Ignacego Mościckiego.
U. Rzewiczok, Badura Szymon, [w:] Patronowie katowickich ulic i placów, red. U. Rzewiczok, Katowice 2013.

BAILDON (także „Przy Baildonie”), kolonia (jedna z największych na terenie Katowic) 325 działek (o pow. 12,17 ha), zał. 1945 jako Towarzystwo Ogródków Działkowych, od 1951 przejęte przez Zakładowe Związki Zawodowe ►huty „Baildon”; obecnie Rodzinne Ogródki Działkowe, zlokalizowane w rejonach ►ul. P. Pośpiecha, ►ul. F. Anioła, ►ul. Kochłowickiej, ►ul. Gliwickiej, ►ul. Chodnikowej w Załężu oraz ul. ks. P. Ściegiennego i Błękitnej w Dębie. W l. 60 XX w. na terenie działek rosło 2 tys. drzew owocowych (grusza, śliwa, jabłoń, orzech, morela, brzoskwinia); później z szczególną troską działkowicze dbali o krzaki agrestu, truskawki, warzywa i kwiaty. W 2015 w konkursie na najpiękniejszy ogródek działkowy w Katowicach trzy pierwsze nagrody zdobyli: Mirosława Kalamala, Aniela i Marian Sasiak, Teresa Kołodziejska. Funkcje prezesa pełni Franciszek Foltys, a działaczami są: Antoni Wróbel i Jan Starowicz.
Nasze ogródki działkowe, „Głos Baildonu” z 1 X 1952; „Głos Baildonu” 1967, nr 17; http://szlapek.pl/ozpzd/news_jubileusze.php?n=219; http://bip.um.katowice.pl/dokumenty/2010/1/5/1262696829.pdf.

BAILDON John (11 XII 1772, Larbert w Szkocji – 7 VIII 1846, Gliwice), hutnik, przemysłowiec, inżynier, uważany za ojca współczesnego hutnictwa żelaza. Pochodził z rodziny o tradycjach hutniczych. W 1789 poznał Fryderyka von Redena, dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu, późniejszego pruskiego ministra zajmującego się uprzemysłowieniem Górnego Śląska. Od 1793 przebywał na Górnym Śląsku. Zlecono mu zainstalowanie w kopalni „Fryderyk” w Tarnowskich Górach pierwszej na Górnym Śląsku maszyny parowej. Był doradcą technicznym przy budowie Królewskiej Odlewni Żelaza w Gliwicach, projektantem i nadzorcą budowy wielkiego pieca hutniczego opalanego koksem (uruchomionego 10 XI 1796). Zaprojektował pierwszy żelazny most w Europie na rzece Strzegomce w Łażanach k. Strzegomia. W 1799 rozpoczął budowę (opracował projekty techniczne i kosztorysy) Królewskiej Huty (niem. Königshütte, po II wojnie światowej Huta Kościuszko), która podjęła pracę w 1802. Na zlecenie księcia Hohenlohe zaprojektował zakład wielkopiecowy w Sławięcicach i walcownię żelaza w Blachowni, a w spółce z księciem – kopalnię węgla kamiennego „Hohenlohe” i hutę żelaza Hohenlohe w Wełnowcu. Razem z Redenem zaprojektował Kanał Kłodnicki oraz Główną Kluczową Sztolnię Dziedziczną. Obie te inwestycje miały służyć do transportu drogą wodną węgla z kopalń „Królowa Luiza” w Zabrzu i „Król” w Królewskiej Hucie (te nowatorskie inwestycje straciły szybko na znaczeniu w momencie wybudowania kolei żelaznej). W 1823 zawiązał spółkę akcyjną z udziałem wyłącznie kapitału mieszczańskiego, która na granicy Katowic, Dębu i Załęża zbudowała pudlingarnię, która później rozwinęła się w nowoczesną hutę noszącą imię swego twórcy. Był udziałowcem wielu hut i kopalń, m.in. kopalni „Waterloo”. Od 2009 jedna z katowickich ulic na osiedlu Dębowe Tarasy nosi jego imię.
U. Rzewiczok, Huta Baildon i jej twórca, Katowice 2009; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana, Katowice 1997.

BALLY Aleksander von (?, Wrocław – 1854, Berlin), hr., od 1821 generalny pełnomocnik księcia Adolfa Hohenlohe Ingelfingen, tajny radca, właściciel Chudowa, delegat pow. bytomskiego do parlamentu frankfurckiego – głosował za zjednoczeniem Niemiec pod berłem Habsburgów; w 1844 popadł w długi, które spłacała jego żona. Był właścicielem ►kopalni „Victor” (1838) i hut: ►Victor (1842) i ►Kleine Helene (1843).
A.K. Podrucki, B. Szmatloch, Katowicka szlachta i arystokracja. Ku nowoczesnym Katowicom, Katowice 2014.

BARLICKIEGO Norberta ULICA, nazwa od 1951; pocz. na osiedlu fińskich domków ►Załęska Hałda, ob. w zach. części ►Osiedla Witosa; ma przebieg zmienny. Ważniejsze obiekty: ►kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta, Miejska Biblioteka Publiczna nr 12.

ulica-barlickiego

ul. N. Barlickiego

BARTEK [Bartłomiej] (XVI w.), drugi wolny sołtys załęski; właściciel ►chmielnika na pograniczu Załęża i Brynowa; odparł zbrojnie najazd ►Wacława Kamińskiego; znany z porywczości.
L. Musioł: Załęże. Monografia historyczna parafii św. Józefa w Stalinogrodzie-Załężu, maszynopis [1955].

BARTŁOMIEJ zob. ►Bartek

BATORY (Beatesegen, Neue Beate), pole górnicze ►kopalni „Kleofas” o pow. 526,266 m², nazwa nadana 31 XII 1937 przez Wyższy Urząd Górniczych. W 1891 właścicielami pola, podzielonego na Beatenssegen I i Beatenssegen II, zostali SA Giesche i ►Hugon Łazarz Henckel von Donersmarck, nabywając je od spadkobierców Friedricha Augusta Frietze z Rybnika i Roberta Caro wraz z kopalnią „Beatenssegen” (nadanie z 1843).
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 515/2.

BAUER Zygmunt (29 IV 1913, Majdan Górny pow. Nadworna – 16 X 1982, Katowice), ksiądz katolicki. Święcenia kapłańskie przyjął 20 VI 1937 we Lwowie, od 1946 sprawował posługę w diecezji katowickiej. W 1946 mieszkał na probostwie parafii Kościoła Garnizonowego w Katowicach p.w. św. Kazimierza Królewicza i był katechetą w Miejskim Instytucie Kształcenia Zawodowego. Od 24 X 1949 pełnił funkcję kuratusa, a od XI 1950 administratora ►parafii Świetych Cyryla i Metodego w ►Załęskiej Hałdzie – przyczynił się do kształtu i wystroju miejscowego kościoła. W okresie 23 X 1959 – 7 XII 1971 był proboszczem parafii Przemienienia Pańskiego w Katowicach. Pochowany na cmentarzu przy ul. Sienkiewicza w Katowicach.
Słownik biograficzny duchowieństwa (archi)diecezji katowickiej 1922–2008. Red. J. Myszor, współpr. D. Bednarski i in. Katowice 2008.

BAZAR „ZAŁĘŻE”, jednostka handlowa ►Zakładu Targowisk Miejskich, działająca od 1991 przy ►ul. Józefa Pukowca, powstała z przekształcenia Szaberplatzu (targowiska funkcjonującego pierwotnie przy ul. Sokolskiej i ►ul. Feliksa Bocheńskiego). Jedyny w Polsce targ czynny codziennie z wyjątkiem poniedziałku w godzinach nocno-dopołudniowych. Handel artykułami przemysłowymi (głównie odzieżowymi, tekstylnymi i obuwiem) odbywa się w zadaszonych pasażach (900 stoisk).
http://www.ztm.katowice.pl/obiekty www.dziennikzachodni.pl/tag/bazar-zaleze.

BEATESEGEN zob. ►Batory

BELOJANISA KOLONIA zob. ►Mościckiego Ignacego Kolonia.

BETANIA, obiekt sakralny ►Zboru Zielonoświątkowców przy ►ul. Gliwickiej 267, założony na planie koła (średnica 40 m), przykryty kopułą posadowioną na rotundzie, dwukondygnacyjny (poniżej i powyżej gruntu). Zdudowany w l. 1989–1997 wg projektu Kazimierza Poniatowskiego z wykorzystaniem patentu i konstrukcji kopuły Monolithic Constructors Inc. z Teksasu (USA). Kopuła kryje pod sobą wielką kaplicę (sala nabożeństw może pomieścić 1,3 tys. wiernych na miejscach siedzących, składa się z prezbiterium i podium, za którym umieszczono baptysterium do chrztów), salki katechetyczne, bibliotekę, księgarnię, salę kominkową.
M. Bulsa, G. Grzegorek, B. Witaszczyk: Domy i gmachy Katowic. Tekst, kreacja i red. G. Grzegorek. Katowice 2013.

betania

Zbór baptystów Betania

BERGGEIST STRAßE zob. ►Tokarska ulica

BERNARDI Friedrich (25 XI 1838, Aldig-Krummendorf k. Sulechowa – 4 II 1916, tamże), asesor górniczy (1869), od 1870 przebywał na Górnym Śląsku (nadsztygar w kopalni „Luiza” w Zabrzu, inspektor górniczy w Królewskiej Hucie); od 1873 dyrektor kopalń i hut w Giesche SA (w l. 1884–1904 dyrektor generalny spółki). W 1880 doprowadził do wykupu z rąk Joanny Schaffgotsch nieczynnej ►kopalni „Kleofas”. W l. 1883–1904 był przewodniczącym Górnośląskiego Związku Przemysłowców Górniczo-Hutniczych.
J. Tofilska, E Zacher: Kopalnia węgla kamiennego „Wieczorek”. Historia, opowieści, ciekawostki. Katowice 2011.

BESSER Carl (4 XII 1867, Schönebeck – 29 VI 1934, Berlin-Schlatensee), asesor górniczy, kierownik ►kopalni „Kleofas”. W 1896 w trakcie katastrofy górniczej zapisał się pozytywnie podczas akcji ratowniczej. W l. 1907–1926 kierował kopalnią „Giesche”, potem wyjechał do Niemiec.

BIAŁECKI Stanisław (? – 6 IX 1939, Tarnów), harcerz z Katowic-Załęża; w kampanii wrześniowej 1939 bronił Katowic w jednym z zorganizowanych miejsc oporu – w punkcie obserwacyjnym obrony przeciwlotniczej na dachu Drapacza Chmur. Zginął podczas bombardowania dworca w Tarnowie.
J. Klistała, Martyrologium harcerek i harcerzy chorągwi śląskich w latach 1939–1945. Słownik biograficzny, Katowice 2015.

BIER-PETRUCCIO, firma rzemieślniczo-budowlana, zał. 1929 w Załężu przy ul. Stanisława Wojciechowskiego 30 (ob. ►ul. Gliwicka). Początkowo nazywała się Franciszek Bier (od założyciela firmy). Po śmierci właściciela w 1934 przejęta w spadku przez jego żonę Paulinę i nieletnie dzieci (w ich imieniu spółką zawiadował kurator). W l. 50. XX w. (do likwidacji w 1955) działała pod nazwą Bier-Petruccio. Była jedynym na terenie Katowic zakładem produkującym wyroby z teraso, ksylolitu oraz podłogi bez szpar.
APK, zesp. Rejestr Handlowy, sygn. 2470.

grob-Bier-Petrucco

Grób rodziny Bier-Petrucco

BOCZNICA KOLEJOWA KOPALNI „KLEOFAS”, połączenie kolejowe z linią nr 137 (Katowice – Legnica); wg danych z 1947 połączenie z dworcem kopalnianym miało długość 900 m, a z ekspedycją towarową – 2,3 km.)
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 515/2.

BORYS Szymon (7 XII 1866, Załęże – 4 III 1896, Załęże), górnik przodowy; jedna z 104 ofiar poległych w wielkiej ►katastrofie górniczej na kopalni „Kleofas” w nocy 3/4 III 1896. Patron ul. na ►Kolonii Ignacego Mościckiego.
U. Rzewiczok, Borys Szymon, [w:] Patronowie katowickich ulic i placów, Katowice 2011.

BRACIA DZIACZKO zob. ►Dziaczko.

BRYZEK Konrad (19 II 1921 – 3 XII 1976, Katowice), skrzypek, pedagog i dyrygent; twórca kilkunastu orkiestr rozrywkowych (w Polsce i we Francji); absolwent Instytutu Muzycznego w Katowicach, Kursu Wyższego Skrzypiec, Konserwatorium Muzycznego. W czasie II wojny światowej wstąpił do Armii Polskiej we Francji, gdzie założył Dętą Orkiestrę Wojskową i Orkiestrę Rozrywkową. Występował z Orkiestrą Radiową Jarosława Leszczyńskiego i z Symfoniczną Orkiestrą Towarzystwa Muzycznego. W 1946 wrócił do kraju. Został asystentem Grzegorza Fitelberga oraz koncertmistrzem grupy drugich skrzypiec w WOSPR, a następnie koncertmistrzem Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia W l. 1946–1957 prowadził wyjątkową aktywność koncertową solistyczną i dyrygencką. Akompaniował m.in. Marcie Mirskiej, Marii Koterbskiej, Irenie Santor. Od 1951 był wykładowcą Państwowej Średniej Szkoły Muzycznej im. M. Karłowicza w Katowicach. Wykładał grę na skrzypcach, prowadził zespoły kameralne i dyrygował szkolną orkiestrą symfoniczną. Dyrygował muzyką do prawie 180 filmów polskich (m.in. Akcja Brutus, Bicz Boży, Bilans kwartalny, Chłopi (serial), Dancing w kwaterze Hitlera, Drzwi w murze, Fatalista, Giuseppe w Warszawie, Gniazdo, Faraon, Hubal, Iluminacja, Lalka, Noce i dnie, Perła w koronie, Rejs, Sami swoi, Sól ziemi czarnej, Zazdrość i medycyna, Ziemia obiecana). Odznaczony: Złotym Krzyżem Zasługi i Orderem Odrodzenia Polski. Nagrał i wydał 23 płyty (10", 78 obr./min., szelakowe) – Orkiestra Konrada Bryzka, Orkiestra Salonowa Konrada Bryzka, Alina Bolechowska i Orkiestra Salonowa K.B. Został pochowany na ►cmentarzu parafialnym w Załężu.
http://pl.cyclopaedia.net/wiki/Konrad_Bryzek.
grob-rodzinny-bryzek

Grób rodzinny Konrada Bryzka

BUGLA, ostatni obiekt kultury fizycznej w Katowicach z rodowodem z okresu II RP; jeden z największych (pow. 6 ha) w Europie Środkowej zespół obiektów do uprawiania sportów pływackich (ustępował jedynie budapeszteńskiemu Palatinusowi); w okresie międzywojennym ośrodek rekreacyjny cieszący się popularnością wśród mieszkańców, administrowany przez władze miejskie (Miejski Ośrodek Wychowania Fizycznego). Zlokalizowany na granicy Śródmieścia i Załęża – powstał w miejscu chłodni i wytwórni lodu ►Edwarda Bugli. Był zasilany potokiem ►Osiek. W l. 1928–1929 powstała przystań kajakowo-wioślarska; po przebudowie w 1933 kompleks 10 basenów pływackich z wieżami (ostatnia została zlikwidowana w 2001) i trampolinami do skoków do wody. Od poł. l. 30 XX w. miejsce międzynarodowych i ogólnopolskich zawodów pływackich (m.in. podczas największej imprezy w międzywojennych Katowicach – VIII Wszechpolskiego Zlotu Sokolstwa Polskiego w 1937), a także treningów sekcji pływackich klubów: KS „Pogoń” Katowice, KS „Dąb” Katowice, EKS Katowice oraz lekcji pływania dla dzieci i młodzieży. Od 1 X 1938 wielofunkcyjny zespół obiektów kultury fizycznej, z otwartą strzelnicą Strzeleckiego Bractwa Kurkowego w Katowicach. W okresie okupacji hitlerowskiej (1941–1945) użytkowany (z czynnymi basenami pływackimi – nauka pływania) przez Hitlerjugend, Wehrmacht, Gildię Strzelecką. Obiekt przeżywał renesans na pocz. l. 60 XX w.; w l. 2009–2011 został poddany przebudowie prowadzonej w 3 etapach. Obecnie czynne są 4 baseny i zjeżdżalnia (lustro wody 1 ha), otoczone plażą trawiasto-piaszczystą (obiekty gastronomiczne, wypożyczalnia sprzętu, boisko do siatkówki). W okresie letnim frekwencja wynosi od 6,5 do 7 tys. osób dziennie.
A. Steuer, Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998), [w:] „Kronika Katowic”, T. 8, Katowice 1999.
kapielisko-bugla-1946

Kąpielisko Bugla, 1946 r.

 

C

CÄSAR zob. szyb ►Zachodni.

CEGIELNIA I, zakład produkcyjny ►kopalni „Kleofas” na terenie ►Załęskiej Hałdy, po raz pierwszy wzmiankowany w 1926, kiedy wyprodukował 2 315 000 tys. szt. cegły (klinkier), część eksportując m.in. do Francji. W l. 1931–1937 nieczynny; do stycznia 1939 uruchamiany sezonowo; wznowił produkcję w październiku 1939.
APK, zesp. Giesche SA, sygn. 2051.

CEGIELNIA II zob. ►kopalnia „Kleofas”

CHOLEWA Jerzy (29 III 1859, Stara Wieś, pow. pszczyński – 4 III 1896, Załęże), drzewiarz; jedna z 104 ofiar poległych w wielkiej ►katastrofie górniczej na kopalni „Kleofas” w nocy 3/4 III 1896. Patron ul. na ►Kolonii Ignacego Mościckiego.
U. Rzewiczok, Cholewa Jerzy, [w:] Patronowie katowickich ulic i placów, Katowice 2011.

CHÓR MĘSKI W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE zob. ►Lutnia

CHRISTNACHTSCHACHT zob. ►Załęże I.

CHRISTNACHTSCHACHT ERTGÄNZUNG zob. ►Załęże II.

CHRÓSZCZ Alojzy (11 VI 1926, Katowice – 29 IV 1981, Siemianowice), pedagog, działacz sportowy, piłkarz ręczny. Ukończył AWF w Warszawie, był członkiem drużyny AZS-AWF Warszawa (piłka nożna i piłka ręczna). Został trenerem tych dwóch dyscyplin. Jako dyrektor pedagogiczny współtworzył Technikum Wychowania Fizycznego w Katowicach. W 1957 został trenerem kadry narodowej piłki ręcznej kobiet, przygotowując zespół do inauguracyjnego występu reprezentacji Polski na MŚ (1957). W l. 1958–1962 pracował jako trener w klubie „Zryw” Chorzów; w 1962 objął funkcję koordynatora Śląskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej Katowice; był też kierownikiem wyszkolenia technicznego ►GKS Katowice. Odznaczenia: Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej.

CHRÓSZCZ Paweł (8 II 1900, Załęże – 12 I 1983, Katowice), pseud. Chmura, powstaniec śląski, działacz sokoli; członek ►TG „Sokół” Załęże (1911–1939), Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (w II powstaniu śląskim walczył pomiędzy Załężem i Dębem, w III powstaniu śląskim w walkach I kompanii szturmowej I [Pierwszego] Pułku Katowickiego), Związku Powstańców Śląskich. Był trenerem kadry gimnastyczek na IO w 1936. Przyczynił się do zreformowania gimnastyki sokolej. W okresie okupacji hitlerowskiej i po jej zakończeniu działał w AK. Pełnił obowiązki przewodniczącego komisji sportowej Polskiego Związku Gimnastycznego i przewodniczącego do spraw sędziowskich (1958–1961), był członkiem Zarządu Głównego (1967) i prezesem Śląskiego Związku Gimnastycznego (1960).
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

adres-holdowniczy-chroszcz

Paweł Chrószcz - adres hołdowniczy (1925 r.)

CHRYSTUS-PLAC, nazwa używana w okresie międzywojennym i niekiedy we współczesności na określenie miejsca (skrawka gruntu) u zbiegu ►ul. ks. P. Pośpiecha i ►ul. Gliwickiej z krzyżem przydrożnym. Tuż po zakończeniu II wojny światowej miejsce wykorzystywano jako jedną ze stacji Bożego Ciała.
Chrystus-Plac, „Podpora Rodzin” 1992, nr 13.

CHRYZANTEMA, Towarzystwo Ogródków Działkowych i Przydomowych, zał. 1933 przy ►ul. Gliwickiej (dawniej: S. Wojciechowskiego) 7 w Załężu. Zarejestrowane 5 IV 1935; przystąpiło do ►Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego. Po 1945 nie wznowiło działalności. Wykreślone z rejestru 25 IV 1954. W 1956 reaktywowane. Zmieniło lokalizację (►ul. ks. P. Pośpiecha i ►ul. J. Zarębskiego). Składa się z 40 małych kolonii działkowych (zajmuje obszar 0,68 ha) i skupia 43 (m.in. 21 urzędników, 9 robotników, 7 przedstawicieli wolnych zawodów) dobrze zorganizowanych członków. Prezesem jest Józef Krawczyk.
Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego, oprac. T. Rudnicki, Katowice 1938.

CIEMAŁA Józef (zm. 4 III 1896, Załęże), stajenny; jedna z 104 ofiar poległych w wielkiej ►katastrofie górniczej na kopalni „Kleofas” w nocy 3/4 III 1896. Patron ul. na ►Kolonii Ignacego Mościckiego.
U. Rzewiczok, Ciemała Józef, [w:] Patronowie katowickich ulic i placów, Katowice 2013.

CIEMIĘGA Henryk (19 I 1878, Siemianowice – 22 II 1932, Katowice), poeta ludowy, działacz narodowy. Był członkiem gniazda TG „Sokół” Katowice, Towarzystwa Śpiewaczego (Chóru) „Lutnia” Bogucice. Od 1904 osiadł w Załężu – działał w filii ►Zjednoczenia Zawodowego Polskiego, pełnił funkcję prezesa ►Towarzystwa Polsko-Katolickiego Jedność, był delegatem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu (1918). Pracował jako dyrektor ►Drukarni „Górnoślązaka” (1901), redaktor odpowiedzialny gazety ►„Górnoślązak” (za radykalne poglądy skazany na 1,5 roku więzienia), pracownik redakcji ►„Gazety Ludowej” (1911–1924), korektor w redakcji „Polonii” (od 1924). Był mężem ►Franciszki Ciemięgowej. Autor m.in. tomików poetyckich: Wiersze robocze (Katowice 1916), Witaj Polsko (Katowice 1922).
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

CIEMIĘGOWA Franciszka, z d. Jesionek (1 X 1882, Królewska Huta – 19 XII 1946, Katowice), działaczka narodowa i ruchu kobiecego na Górnym Śląsku. Współzałożycielka Czytelni Kobiet w Katowicach oraz ►Czytelni Kobiet w Załężu; pełniła funkcję prezeski ►Towarzystwa Polek w Załężu (1918). Żona ►Henryka Ciemięgi.
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

CMENTARZ W ZAŁĘŻU, parafialny, katolicki, należący do ►parafii św. Józefa (obsługuje też ►parafię Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie i ►parafię Podwyższenia Krzyża Świetego i św. Herberta na Osiedlu Witosa), zlokalizowany pomiędzy kościołem a linią kolejową przy ►ul. ks. Pawła Pośpiecha. Powstał ok. 1898. Ma kształt trapezu i zajmuje pow. 2,0815 ha. W l. 1943–1945 zarządzały nim władze miejskie. Przy głównej alejce znajdują się groby pracowników ►kopalni „Kleofas”, którzy zginęli w katastrofach górniczych. Są tu pochowani m.in. ►Konrad Bryzek, ►Paweł Chrószcz, ►ks. Józef Kubis, ►Matylda Ossadnik-Ogiermanowa, ►s. Hilaria Paździora. Na murze umieszczono tablice nagrobkowe obywateli włoskich (m.in. rodziny Petruccio).
T. Falęcki: Cmentarze Katowic. Katowice 1997.

cmentarz-parafialny

Cmentarz parafialny w Załężu

grupa-ukrzyzowania

Grupa ukrzyżowania na cmentarzu w Załężu

krzyz-na-cmentarzu

Krzyż na cmentarzu  w Załężu

CONSOLIDIRTE CLEOPHAS zob. ►Zjednoczony Kleofas.

CZOIK Leopold (4 IX 1867, Załęże – 4 III 1896, Załęże), górnik przodowy; jedna z 104 ofiar poległych w wielkiej ►katastrofie górniczej na kopalni „Kleofas” w nocy 3/4 III 1896. Patron ul. na ►Kolonii Ignacego Mościckiego.
U. Rzewiczok, Czoik Leopold, [w:] Patronowie katowickich ulic i placów, Katowice 2013.

CZWIKLITZER, fabryka mydeł i wód kolońskich zlokalizowana w Katowicach przy ul. Wawelskiej, zał. w 1867 przez Dawida Czwiklitzera. W 1916 oddziedziczona przez Adolfa Czwiklitzera (zbiegł z Katowic 1 IX 1939). W l. 1922–1925 funkcjonowała p.n. Parowa Fabryka Mydła. Produkcja – początkowo w części, następnie w całości – została przeniesiona do nowo wybudowanych hal w Załężu przy ►ul. ks. Pawła Pośpiecha 7. W 1925 zatrudniała 25 pracowników. W l. 1937–1944 odrębna spółka Mydło Czwiklitzer, której właścicielem był Ernest Israch, zajmowała się handlem produktami fabryki; poszerzono asortyment mydeł toaletowych, rozpoczęto produkcję mydła technicznego, gliceryny i kwasów tłuszczowych, proszków i płatków mydlanych. W l. 1939–1945 przejęta przez okupanta (Treuhändler: Hans Grychnik, po 1941 własność prywatna Fleischera i Klammerta). Od 31 I 1945 p.n. Pierwsza Parowa Fabryka Mydła jako mienie zabezpieczone funkcjonowała w ramach Zjednoczenia Przemysłu Chemicznego Zagłębia Węglowego pod Zarządem Państwowym; 7 XII 1945 została znacjonalizowana i włączona do Zjednoczeniu Przemysłu Tłuszczowego. Zasadniczy profil produkcyjny nie uległ zmianie. W 1956 Pierwsza Parowa Fabryka Mydła została przekształcona w Katowickie Zakłady Przemysłu Tłuszczowego, nastąpiła intensywna modernizacja przedsiębiorstwa, unowocześniono park maszynowy i technologię produkcji; od 1969 działa jako ►Pollena-Savona Sp. z o.o.
J. Popanda, U. Rzewiczok: Made in Katowice. Katowice 2014; APK, zesp. Treuhandstelle Ost, sygn. 3112–3117; www. Pollena-Savona [dostęp 5 IX 2012].

druk-firmowy-czwiklitzer

Fabryka mydła D. Czwiklitzer - druk firmowy (1929 r.)

CZYTELNIA DLA KOBIET W ZAŁĘŻU, zał. 1903 przez ►Franciszkę Ciemięgową; udostępniano w niej polską prasę i książki, organizowano wieczornice i odczyty na temat historii Polski. Dała początek polskiemu ►ruchowi kobiecemu i ►Towarzystwu Polek w Załężu (1918).
W. Długoborski i in.: Katowice: ich dzieje i kultura na tle regionu. Warszawa 1975; K. Olszowski: Kronika teatralna Górnego Śląska 1848–1914. Kraków 1979; K. Olszowski: Śląska kronika teatralna: 1914–1922. Kraków 1969; „Głos Polek” 1927, nr 1.

CZYTELNIA POLSKA W ZAŁĘŻU, zał. 11 XI 1883, wszelkie poczynania prowadziła w ramach struktur  ►Towarzystwa Czytelni Ludowych, przygotowując m.in. przedstawienia teatralne (np. Wycużnik). W 1886 zakończyła działalność. Działacze: Robert Wojtas, Ludwik Łobuz, Bernard Szołtysik.
A. Tokarska, Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX w., Katowice 1997.

 

D

DANISZ Klara (25 XII 1895, Załęże – 28 IV 1970, Katowice), pochodziła z zasłużonej dla polskości rodziny Świtałów; powstaniec śląski, sanitariuszka, maszynistka; działaczka ►Towarzystwa Śpiewaczego „Halka”, ►Towarzystwa Polek, ►Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Załężu. Uczestniczyła w I i II (na terenie Załęża) oraz III (Sławięcice) ►powstaniu śląskim – w 1920 w ►Komendzie Placu, w l. 1920–1921 prowadziła działalność agitacyjno-propagandową także na terenie pow. Wielkie Strzelce. W l. międzywojennych udzielała się w ►Związku Powstańców Śląskich; w 1939 zagrożona aresztowaniem, zbiegła do Raciborza i Szczybnika. Ostatnia wzmianka o niej pochodzi z 20 XI 1963. Mieszkała przy ►ul. Gliwickiej 80. Odznaczona: Powstańczym Medal Niepodległości, 10-lecia PRL, Śląskim Krzyżem Powstańczym.
APK, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, Wydział Organizacyjny, sygn. 3406; Śląski Instytut Naukowy Katowice, spis 3: d–f; pismo USC Katowice z 20 X 2017 w MHK.

DER GROSSE JANIA, bohater powieści Arnolda Ulitza – piekarz z Załęża, umieszczony w okresie rozbudowy Katowic (koniec) XIX w.; wg W. Szewczyka typ spekulanta, renegata i łobuza.
A. Ulitz: Der grosse Jania. Breslau 1939 i Stutttgart 1953; W. Szewczyk: Literatura niemiecka w XX wieku Katowice 1964

DEUTSCHE JUGEND PARTEI, niemiecka organizacja polityczna (prohitlerowska), zał. 1933 w ►Załęskiej Hałdzie przez kupca Erwina Remble. Skupiała głównie bezrobotnych. Upadła po zorganizowaniu świetlicy ►Związku Strzeleckiego w tej miejscowości.
Kronika Szkoły Podstawowej nr 25 (wersja zdigitalizowana: http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=17417&from=publication).

DŁUGIEWICZ Franciszek (22 VII 1883, Sulmierzyce – 27 VII 1957, Katowice), dyplomowany drogerzysta (ukończył 4 klasy gimnazjum i Seminarium Nauczycielskie w Odolanowie, szkołę zawodową i praktyki w zawodzie drogerzysty w Oleśnicy i Katowicach). Od 1905 prowadził własną drogerię w Zaborzu k. Zabrza. Od 1922 mieszkał w Katowicach-Załężu, gdzie był prezesem Zespołu Towarzystw Polskich. Był prezesem Związku Rezerwistów w Katowicach, Związku Powstańców Śląskich i oddziału PCK, posłem V kadencji na Sejm w Warszawie (1938–1939), a także członkiem BBWR (od 1928) i OZN (od 1937). Po wybuchu II wojny światowej przedostał się na Zachód, skąd powrócił w 1947. Pracował w służbie zdrowia w Katowicach.
W. Jerzykiewicz: Drogiści w walce o wolność Śląska: z okazji obchodu XX-lecia Związku Drogerzystów Obwodu IV na Śląsku. Katowice 1939.

wladyslaw-dlugiewicz

DŁUGIEWICZ Władysław (1877, Sulmierzyce – ?), drogerzysta, od 1900 właściciel drogerii w Załężu. Był członkiem „Sokoła” i Towarzystwa Przemysłowców, założycielem Klubu Obywatelskiego w Katowicach (1918), prezesem ►Rady Ludowej w Załężu (1918), radnym gminnym (1920). Brał udział w I ►powstaniu śląskim, po czym pracował w Komisariacie do spraw Śląska. Od 1920 był prezes Komitetu Plebiscytowego w Załężu. Należał do grona współzałożycieli Związku Drogerzystów, akcjonariuszy Fabryki Czekolady „Hanka” w Siemianowicach. Odznaczony Medalem Niepodległości.
W. Jerzykiewicz, Drogiści w walce o wolność Śląska: z okazji obchodu XX-lecia Związku Drogerzystów Obwodu IV na Śląsku, Katowice 1939.

DOBRA NADZIEJA, Rodzinny Ogródkek Działkowy przy ul. ►ul. Kochłowickiej; zajmuje obszar 5,6 ha (130 działek). Funkcję prezesa pełni Tadeusz Ćmachowski.
http://pzd.pl/uploads/cgblog/id6288/ROD_Nadzieja.pdf; ttp://bip.um.katowice.pl/dokumenty/2010/1/5/1262696829.pdf.

DOM KULTURY DZIECI I MŁODZIEŻY zob. ►Młodzieżowy Dom Kultury

DOM STARCÓW W ZAŁĘŻU zob. ►Zakład Opiekuńczo-Leczniczy w Katowicach-Załężu

DOM ZGROMADZENIA ZAKONNEGO JADWIŻANEK W ZAŁĘŻU, jedna z 8 placówek Katowickiej Prowincji Zgromadzenia Sióstr św. Jadwigi; zał. 4 IV 1899 przy ►ul. Gliwickiej 78. Budynek powstał jako jeden z trzech w kompleksie obiektów sakralnych (zob. ►Kościół św. Józefa, ►Probostwo parafii św. Józefa): z wieżą – zdemontowaną w l. 30. XX w., dzwonem – ufundowanym przez ►Jana Stanislowskiego, w l. 40. XX w. przekazanym ►parafii św. Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie; wygląd zbliżony do obecnego pochodzi z 1975; z pierwotnej bryły zachowało się naroże pd.-wsch. z figurką św. Jadwigi. W 1935 przebywało w nim 11 zakonnic, a w 1995 posługę pełniło 14 zakonnic. Do wybuchu ►II wojny światowej siostry prowadziły: ►Dom Opieki dla Chorych, ►Kuchnię dla bezrobotnych, ►Sierociniec, ►Szkołę Gospodarstwa Domowego, ►Szkołę Muzyczną, a do 1956 ►Przedszkole. W okresie I wojny światowej lazaret podległy zgromadzeniu; od 1950 do 1990 ►Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Kobiet był w Zarządzie Zrzeszenia (prorządowego) Katolików ►Caritas. Zakonnice służą pomocą chorym i potrzebującym, pełnią posługę ►w kościele parafialnym p.w. św. Józefa, opiekując się kaplicą p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa. Są pochowane w kwaterach na ►cmentarzu parafialnym przy ►ul. ks. Pawła Pośpiecha.
J. Krętosz: 75 lat Katowickiej Prowincji Sióstr św. Jadwigi (1924–1999). Katowice 1999; www.jadwizanki.com.; Sto lat służby sióstr św. Jadwigi, kościoła ubogich w Katowicach-Załężu (1899–1999). Katowice-Bogucice 1999.

dom-jadwizanek

Dom Zgromadzenia Zakonnego Sióstr Jadwiżanek w Załężu, lata 50. XX w.

DOM ZGROMADZENIA ZAKONNEGO SŁUŻEBNICZEK W ZAŁĘŻU, placówka zakonna z domu macierzystego w Porębie, powstała 12 I 1922 przy szpitalu dla niemowląt w Katowicach (zob. ►Szpital dziecięcy w Katowicach), dzieląc jego losy. Od 28 I 1945 w Załężu 3 siostry z osady w Panewnikach stanowiły pierwszą powojenną załogę ►Szpitala Dziecięcego przy ►ul. ks. Pawła Pośpiecha, gdzie w l. 1949–1962 opiekowały się kaplicą z obrazem Matki Boskiej Piekarskiej; później obsługiwały też drugi budynek szpitala dziecięcego przy ►ul. Macieja. W Domu Zgromadzenia, z siedzibą na probostwie ►parafii św. Józefa w Załężu, w 1953 przebywało 30 sióstr, a w 1971 – 4 siostry. Oprócz opieki pielęgniarsko-medycznej siostry pełniły posługę w pracach kościelnych. W 1971 placówkę zlikwidowano.
AKAD, zespół Akta Lokalne, sygn. AL 02520–AL 02521.

DROGA KRZYŻOWA w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu, neogotycka, wykonana z teraso, pochodzi z pierwotnego wystroju świątyni (ok. 1900). Jej twórcą był Carl Buhl, a fundatorami:  Adolf Grychtolik, Józef Papoń, Feliks Wróbel, Antoni Tesarz, Maria Rutkowska, Maria Sich, Agnieszka Wilczek, Jan Sappa, Mateusz Warwas, Andrzej Ficek, Franciszek Halemba, Jan Kuc, Agnieszka Wilczek.
AKAD Katowice, zesp. Akta Lokalne, sygn. 2517.

DRUKARNIA KATOLICKA, powstała (wraz z Księgarnią) w 1925 w Załężu przy ul. Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka) (na bazie drukarni Hertla), z inicjatywy księży: Teodora Kubiny, Teofila Bromboszcza, ►Wojciecha Szołtysika, Jana Szymały), jako spółka z o.o. na potrzeby nowo powstałej diecezji katowickiej. W 1927 przekształcone w spółkę akcyjną; w okresie okupacji niemieckiej skonfiskowane przez gestapo i oddane pod zarząd niemiecki. Od 1946 Drukarnia i Księgarnia funkcjonowały oddzielnie; w 1949 Drukarnia została upaństwowiona przez władze komunistyczne; reaktywowana w 1985 jako drukarnia diecezjalna (od 1992 archidiecezjalna).
D. Sieradzka, Drukarstwo województwa śląskiego w latach 1920–1939: zarys dziejów. Katowice 2001.
 
DRZYMAŁOWSKIE STAWY (dawne Rybniki), położone na nieistniejącym potoku ►Osiek. Nazwa topograficzna używana w okresie przedindustrialnym; występuje w dokumentach: sądu pszczyńskiego (16 VI 1550) ustalającego granice Kuźnicy Boguckiej, Brynowa i Załęża, na planie odręcznym Katowic (1656), w ►urbarzu załęskim (1702), w protokole sporu granicznego ►Pawła Krecika z ►Promnitzami (1718).
L. Musioł, Materjały do dziejów wielkich Katowic (1299–1799), Katowice 1993.

drzymalowskie-stawy

Drzymałowskie stawy na planie z 1902 r.

DUDEK Franciszek, (28 XII 1852, Załęska Hałda – 4 III 1896, Załęże), górnik przodowy; jedna z 104 ofiar poległych w wielkiej ►katastrofie górniczej na kopalni „Kleofas” w nocy 3/4 III 1896. Patron ul. na ►Kolonii Ignacego Mościckiego.
U. Rzewiczok, Dudek Franciszek, [w:] Patronowie katowickich ulic i placów, Katowice 2013.

DULĘBY Henryka ULICA, nazwa od 1981, dł. 0,5 km, w pn.-zach. części ►Osiedla Witosa, łącząc je z osiedlem ►Obroki. Ważniejsze obiekty: delikatesy, pralnia tapicerska.

DWUNASTU APOSTOŁÓW KOLONIA, nieprawidłowa lansowana dotąd w historiografii nazwa ►Osiedla (Kolonii) Kopalni „Wujek”; w rzeczywistości nazwą Kolonia Dwunastu Apostołów nazywano istniejące co najwyżej do wybuchu I wojny światowej osiedle na tzw. Kamionce (rejon Katowickiej Hałdy).
K. Seidl, Das Arbeiterwohnungswesen in der Oberschlesischen Montanindustrie, Kattowitz 1913.

DYLLUS Alojzy (2 III 1895, Sobiszowice – 1 V 1945, Kennelbach k. Bregancji w Austrii), pseud. Michael Glotz, ksiądz. Studiował na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego (1918–1921). Święcenia kapłańskie przyjął 19 VI 1921 we Wrocławiu. Prowadził pracę duszpasterską w parafiach: św. Apostołów Piotra i Pawła w Świętochłowicach, Jana Chrzciciela w Pawłowicach i ►św. Józefa w Załężu (od 1925). Był redaktorem naczelnym „Sonntagsbote”, pisywał wiersze o życiu codziennym na Śląsku do „Der Oberschlesische Kurier”. Pełnił obowiązki kapelana rezerwy Wojska Polskiego (1928) oraz katechety w prywatnym gimnazjum niemieckim oraz szkole powszechnej w Pszczynie (1932). Był administratorem parafii św. Marii Magdaleny w Cieszynie – opuścił parafię bez zgody kurii. Zginął w czasie bombardowania.
E-ncyklopedia, Historia Kościoła na Śląsku.

DYREKCJA HUTY BAILDON, obiekt przy ►ul. Żelaznej 9; gmach wybudowany w 1908 w stylu historyzującym o cechach neobaroku – 2-kondygnacyjny (podpiwniczony z poddaszem, kubatura 6241 m3), bryła na rzucie prostokąta, fasada z 3 ryzalitami (drzwi wyjściowe pośrodku), dach wielospadowy kryty dachówką ceramiczną, elewacje zdobione ceglanymi lizenami. Budynek od początku XX w. aż do likwidacji huty 100 lat później służył jako siedziba dyrekcji lub zarządu przedsiębiorstwa. W l. 2010–2012 gruntownie zmodernizowany (pozostawiono jedynie oryginalną konstrukcję schodów w klatce schodowej) i dostosowano do współczesnych wymagań.
M. Bulsa, G. Grzegorek, B. Witaszczyk, Domy i gmachy Katowic. T. 1. Katowice 2011.

DZIACZKO, właśc. Bracia Dziaczko, renomowana firma rzemieślnicza (warsztaty ślusarskie i kowalskie) w branży metalowej w Załężu przy ul. Stanisława Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka), zał. 1921 przez Jerzego Dziaczko i jego brata. W 1932 zatrudniała 40 pracowników. Wykonała wyposażenie metalowe gmachów Urzędu Rent Wojskowych i Urzędu Skarbowego w Katowicach. Po wybuchu ►II wojny światowej przejęta w ręce niemieckie. Po 1945 nie wznowiła działalności.
Księga Pamiątkowa Rzemiosła Śląskiego 1922–1932, wydana na podstawie aktów, protokołów i sprawozdań Izby Rzemieślniczej, Cechów, Związków Cechowych i innych organizacyj rzemieślniczych. Red. E. Niebrój. Katowice 1932.

siedziba-dziaczko

Siedziba firmy Braci Dziaczko, lata 30. XX w.

naglowek-druku-dziaczko

Nagłówek druku firmowego Zakładu Wyrobów Ślusarskich i Kowalskich Braci Dziaczko (1932 r.)

dziaczko-nagrobek

Nagrobek rodziny Dziaczko

DZIAŁKOWIEC ŚLĄSKI, czasopismo fachowe, zał. 1933, dodatek „Rolnika Śląskiego”, od 1934 organ ►Okręgowego Związku Towarzystw Ogrodów Działkowych i Przydomowych Województwa Śląskiego. Komitet redakcyjny tworzyli: Antoni Nowak, Stanisław Hartmann, ►Józef Słomka, ►Władysław Włosik. Początkowo dwutygodnik, od 1936 tygodnik redagowany przez J. Słomkę. Od 1938 czasopismo o charakterze ogólnopolskim, ilustrowane, publikujące artykuły fachowe, częściowo pisane gwarą śląską, z działem dla kobiet i dzieci, opłacane z funduszy Wojewódzkiego Biura Rolnego i Wojewódzkiego Biura Funduszu Pracy, bezpłatne. W 1935 abonamentem dysponowało 2 tys. osób. Czasopismo reaktywowane w l. 1946–1949 p.n. „Działkowiec Polski” (red. Stanisław Hartmann).
Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego 1928–1938. Katowice 1938.

DZIECIĘCY ZESPÓŁ BALETOWY ►Zakładowego Domu Kultury Huty Baildon, zał. 1953; w 1973 skupiał 40 dzieci w wieku 4–10 lat; występował na scenach szkół oraz różnych zakładów pracy i przedsiębiorstw różnych branż.
Kronika Zakładowego Domu Kultury Huty Baildon w MHK; „Głos Baildonu” 1973, nr 15.

DZWONY W KOŚCIELE p.w. ŚW. JÓZEFA W ZAŁĘŻU, pierwsze dzwony, odlane w Apoldzie, zawisły na wieży w 1900; 3 z nich w 1917 zostały zarekwirowane na potrzeby wojska. Kolejne, zawieszone w 1925, pochodzące z ludwisarni Karol Schwabe w Białej, ufundowali wierni: św. Antoni (704 kg) – Antoni i Paula Tessarzowie, św. Augustyn (435 kg) – Augustyn Wagner, św. Jan Chrzciciel (366 kg) – Jan i Katarzyna Pierończykowie, św. Józef (224 kg) – ►Józef i Katarzyna Wolny. W 1942 hitlerowcy ukradli 3 największe dzwony. Nowe, które odlano w miejsce skradzionych, to: św. Maryja (833 kg), w. Florian (534 kg) i św. Barbara (402 kg). Zawisły one w 1959 obok do dziś dzwoniącego najmniejszego z poprzednio odlanych dzwonu św. Józefa.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

 

F

FINDERA Pawła ULICA zob. ►Rataja Macieja ulica.

FORTUNA (pierwotnie Wladislawa, Zur Gottes Gnade), nazwa (od 31 XII 1937) pola górniczego ►kopalni „Kleofas” (1033,238 kuksów); nadane pierwotnie na l. 1853–1856 Albertowi i Luizie Borsig z Berlina oraz ►Ernestowi Georgowi de la Tour, który w 1858 uzyskał nadanie ponownie; odkupione w 1880 przez ►Spadkobierców Gieschego. Od nazwy pola nazwano szyby: ►Fortuna I, ►Fortuna II, ►Fortuna III.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

FORTUNA I (pierwotnie Frankenberg), szyb ►kopalni „Kleofas”, projektowany razem z szybem ►Walter (►Fortuna II), wdechowy, przeznaczony do wydobywania węgla (dwa przedziały wydobywcze – rurowy i drabinowy, uruchomione 1900 i 1913) oraz opuszczania ludzi i materiałów; drążony od 1891, w l. 1907−1908 pogłębiony do 504 m, ostatecznie do 600 m (5 pokładów wydobywczych). W 1907 wieżę drewnianą zastąpiono metalową. Na jego terenie funkcjonowały 2 sortownie. Tarcza koła wraz z nadbudową zlikwidowana latem 2009.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; eksploratorzy.com.pl › Eksploracja › Kopalnie węgla i soli.

FORTUNA II (pierwotnie Walter), pierwszy szyb ►kopalni „Kleofas”, drążony od 31 VIII 1881; od 1891 wyposażony w maszynę wydobywczą i własną sortownię; projektowany z szybami ►Recke (Fortuna III) i ►Frankenberg (Fortuna I);
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

FORTUNA III (pierwotnie Recke), drugi szyb wydobywczy ►kopalni „Kleofas”, drążony razem i połączony w 1881 z szybem ►Walter (►Fortuna II) na poziomie 86, 126 i 162 m; przeznaczony do wydobycia ław; sortownia, kotłownia wspólna z szybem Fortuna II.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

FRANKENBERG zob. ►Fortuna I.

 

G

GAJDZIKOWA KAPLICZKA, obiekt sakralny, poświęcony św. Mikołajowi, istniejący w l. 1832–1965 na Polu Gajdzikowym w Załężu. Kapliczka murowana (wym. 4,5 x 5 x 3–3,5 m), z kopią obrazu Matki Boskiej Boguckiej, figurami św. Mikołaja i prawdopodobnie św. Teresy z Awilla [?]. Miejsce odprawiania nabożeństw majowych, Dni Krzyżowych przed utworzeniem ►parafii św. Józefa w Załężu. Po 1945 wielokrotnie dewastowana i ponownie poświęcana; ostatecznie zlikwidowana.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

GOLIAT, Śląski Klub Karate, istnieje od 1992, największy klub odmiany Oyama Karate na terenie Górnego Śląska i jeden z największych w Polsce. Skupia ponad 1000 członków w wieku od 4 do 66 lat; prowadzi zajęcia w 50 sekcjach we wszystkich dzielnicach Katowic (m.in. siedziba na ►Osiedlu Witosa), Siemianowic, Tychów, w Rudzie Śląskiej, Gliwicach, Chorzowie, Bytomiu, Mikołowie, Mysłowicach, Łaziskach, Gliwicach, Orzeszu oraz w Świętochłowicach (licencja na teren całego województwa śląskiego). Członków i zawodników trenuje grupa wykwalifikowanych instruktorów, w tym kilkunastu z czarnymi pasami. Od 1998 rozszerzono naukę o Full-Contact / Thai Boxing Karate, Aikido. Osiągnięcia: 1 (1–0–0) medal MŚ (1999) zdobyty przez Danutę Fydę, pierwszą Polkę, która odniosła sukces na zawodach tej rangi Full Contact Karate 63 kg; 15 (6–6– 3) medali ME (2011, 2013); 327 (137–88–102) medali MP (1997–2011) w konkurencjach: kata, kumite, kobudo. Szefem i założycielem jest sensei Jerzy Walaszczyk.
http://www.karategoliat.pl.

 

H

HEGENSCHEIDTA KOLONIA, osada robotnicza huty ►Baildon, powstała ok. 1870 w miejscu ►Załęskiego Młyna, z inicjatywy ówczesnego właściciela huty – królewskiego radcy handlowego Wilhelma Hegenscheidta jako osiedle robotnicze na terenie Załęża przy ob. ul. W. Bogusławskiego. W 1890 zamieszkiwało ją 1053 mieszkańców. Na pocz. XX w. teren sporny między hutą ►Baildon i ►gminą Załęże.
Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012.

HALA SPORTOWA 06 KLEOFAS, obiekt sportowy przy ►ul. Obroki 43; wybudowany w 1973, z ringiem, zapleczem socjalnym, administracyjnym, specjalistycznym, solarium; do 1 IX 1991 zarządzała nim dyrekcja ►kopalni „Kleofas” (służył bokserom GKS Katowice), następnie KS „06 Kleofas”. Przejęty przez Katowicki Holding Węglowy; w 2014 sprzedany miastu Katowice i wyburzony; jego miejsce zajął hipermarket.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

HERBERTA ŚW. PLAC, główny plac na ►Osiedlu Witosa, powstał w l. 1997–1999; znajduje się tam duży głaz przywieziony z Strzegomia; w planach powstanie fontany w ramach budżetu obywatelskiego.
www.osiedlewitosa.katowice.pl/news.

plac-herberta

Plac św. Herberta

glaz-na-placu-herberta

Głaz na placu św. Herberta

 

I

INSTYTUT EKOLOGII TERENÓW UPRZEMYSŁOWIONYCH (IETU), placówka naukowo-badawcza; zał. 1972 jako katowicki oddział Instytutu Ochrony Środowiska, z siedzibą przy ►ul. Stanisława Kossutha na ►Osiedlu Witosa. Uzyskał status Centrum Ochrony Środowiska. Od 1992 samodzielna jednostka, której celem naukowo-badawczym jest tworzenie podstaw naukowych do realizacji działań na rzecz odbudowy i rozwoju środowiska terenów uprzemysłowionych oraz zurbanizowanych. Instytut stanowi zaplecze naukowo-badawcze Ministerstwa Środowiska. Przygotowuje ekspertyzy dla Ministerstwa, Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska i innych jednostek administracji państwowej i samorządowej oraz przedsiębiorstw przemysłowych z terenu całego kraju, wydaje opinie i doradza w kwestii podejmowanych działań proekologicznych. Dyrektorem jest Jan Skowronek.
www.revitapark.pl/partnerzy/instytut-ekologii-terenow-uprzemyslowionych.

ietu

Siedziba Instytutu  Ekologii Terenów Uprzemysłowionych

IOAN (także Iwan), fr. nazwa huty Joanna w Załężu, której używał właściciel huty hr. ►Ernest George de la Tour; przez niektórych historyków (J. Jaros) przyjmowana jako nazwa odrębnego zakładu pracy.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; J. Jaros: Słownik katowickich kopalń i hut. Katowice 1994.

IRENA (pierwotna nazwa Lora II, od 1937 Irena), pole górnicze o pow. 135 760 m² na terenie Załęża. Wydzielone z pola Lora 18 XII 1909. Graniczyło z polami ►Rinaldo, ►Adam, ►Joseph.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511/2; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ITINERANCI zob. ►Klasztor Ojców Kapucynów.

 

J

JADWIŻANKI zob. ►Dom Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek, ►Klasztor Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek, ►Kuchnia dla bezrobotnych, ►Przedszkole, ►Sierociniec, ►Szkoła Gospodarstwa Domowego, ►Szkoła Muzyczna, ►Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Dorosłych, ►Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Kobiet.

JAK DOM, Prywatna Szkoła Podstawowa, powstała z inicjatywy Jolanty Kałuży, założycielki podobnej szkoły w Katowicach-Ligocie. W wyniku losowania w 1994 otrzymała budynek dawnej ►Szkoły Podstawowej nr 33 i ►Przedszkola nr 98 przy ►ul. Wincentego Witosa. 160 uczniów rozpoczęło naukę 5 IX 1994; grono pedagogiczne liczyło od 5 (1994) do 24 nauczycieli (1998). Program nauczania w klasach I–IV obejmuje lekcje obowiązkowe oraz zajęcie baletowe, indywidualną grę na pianinie, naukę pływania, lekcje języka angielskiego. Obecnie placówka funkcjonuje w zespole prywatnych szkół Complex of International Silesian School, utworzonych przez ►Domowe Przedszkole, ►Gimnazjum Amicus, ►Liceum Ogólnokształcące im. Melchiora Wańkowicza.
www.nasze-szkoly.edu.pl.

JEDNOŚĆ, Towarzystwo Polsko-Katolickie, zał. 2 XII 1906 w Załężu; inicjatorem był ►Józef Sapa. Prowadziło działalność teatralną (wystawiono sztuki: Dzieci w Jaskini Zbójców, Werbel domowy), śpiewaczą i deklamatorską); pracami kierował ►Henryk Ciemięga. Współpracowało z Towarzystwem Śpiewaczym ►Lira, TG „Sokół” w Katowicach. Po rozbiciu przez policję i wymówieniu lokalu przez właściciela w 1911 zakończyło działalność. Przyczyniło się do powstania gniazda ►TG „Sokół” w Załężu.

towarzystwo-jednosc

Towarzystwo Jedność z Załęża na wycieczce do Ochojca w 1904 roku

JEDNOŚĆ ZAŁĘŻE, RKS, pierwszy na terenie Załęża klub sportowy – jednosekcyjny klub piłkarski, związany z PPS, zał. 1932. Należał do Stowarzyszenia RKS w Katowicach. Przez wiele lat prezesem był ►Józef Janta.

JENNY, kopalnia węgla kamiennego w Załężu, powstała z inicjatywy ►Fryderyka von Wrochema – wniosek z 11 V 1837; na jego podstawie nadanie uzyskał kolejny właściciel Załęża ►Lobel Freund. 10 XI 1855 włączona do ►kopalni „Kleofas”.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; J. Jaros: Słownik katowickich kopalń i hut. Katowice 1994; P. Nadolski: Kopalnie węgla kamiennego i huty. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012.

wiktor-jesionek

JESIONEK Wiktor (21 II 1879, Chorzów – 23 I 1939, Katowice-Załęże), mistrz piekarski, założyciel piekarni w Załężu (1903), działacz społeczno-polityczny i rzemieślniczy. Był członkiem gniazda TG „Sokół” w Katowicach, prezesem gniazda ►TG „Sokół” w Załężu, wiceprezesem Okręgu VI (Śląskiego) Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce, współzałożycielem Towarzystwa Śpiewaczego ►„Halka” w Załężu, delegatem do Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu (1919). Był członkiem Rady Gminnej i pełnił obowiązki zastępcy naczelnika ►gminy Załęże. Uczestniczył w I powstaniu śląskim (zmaltretowany przez bojówki Grenzschutzu), w czasie III powstania śląskiego działał w sztabie katowickiego pułku Grupy „Wschód”. Sprawował obowiązki sędziego pokoju przy Sądzie Powiatowym w Katowicach, założył Związek Samodzielnych Rzemieślników i Drobnych Przemysłowców, aktywnie działał w zarządzie Cechu Piekarniczego w Katowicach oraz w licznych polskich organizacjach na terenie Katowic i Załęża, był także wykładowcą na kursach rzemieślniczych.
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

JOHANKA (Joanna, Johanna, Ioan, Iwan), huta w Załężu, zał. 1820 jako huta szkła (zob. ►Załęska Szklarnia), od 1822 huta cynku. W l. 1823−1839 nieczynna; w 1853 zlicytowana; w l. 1865−1877 eksploatowana z hutą ►Victor, ostatecznie wygaszona. W 1862 produkowała 466 t cynku, a w 1876 − 608 t. Właściciele: Daniel Freytag, ►Łazarz Henckel von Donnersmarck, ►Loebel Freund, ►Karol Neumann, ►Gustav Kramsta.
J. Jaros: Słownik katowickich kopalń i hut. Katowice 1994.

JOHANKA, kolonia robotnicza, zbudowana w XIX w. na terenie ►Załęskiej Hałdy dla pracowników ►Załęskiej Szklarni (zob. ►Johanka huta); zlokalizowana na polanie leśnej (pomiędzy współczesnymi ulicami: ►Feliksa Bocheńskiego, ►Kochłowicką, ►Upadową, ►Załęska Hałda), granicę stanowił nieistniejący ►Załęski Potok. Nazwę wzięła od imienia żony ►Karola von Wachowskiego − Joanne z d. Pelka. Na terenie kolonii znajdowało się źródło bezimiennego dopływu strumyka ►Johanka. W granicach kolonii wybudowano hutę ►Victor.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

JOHANKA, dawniejszy strumyk (ob. ściek zamknięty o długości ok. 1,55 km) w Załężu, źródła ok. 200 m na pd.-zach. od szybu ►Zachodniego ►kopalni „Kleofas”, przepływał na wschód od zabudowań kolonii ►Johanka, ok. 200 m dalej skręcał w kierunk pn.-wsch., przecinał drogę Załęże – Wielkie Hajduki, wpadał do stawu ►Trzciniec. Zob. też ►Johanka huta, ►Johanka kolonia robotnicza.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; G. Grzegorek: Wodociągi i kanalizacja Katowic. Katowice 2015.

JULIUSZ DOLMANN, Fabryka Papy Dachowej i Asfaltu, zakład prywatny, zał. w 1922 w Załężu, przy ►ul. Marcina 8. Zatrudniała 15 robotników; produkowała 300 tys. m² papy rocznie. Ok. 1927 odrębna fabryka asfaltu przeniesiona na ul. Wojewódzką w Katowicach.

 

K

KALINA, nazwa pola górniczego ►kopalni „Kleofas” na terenie Chorzowa Batorego (895,652 kuksów), nadane w 1845 Wilhelmowi Ferdynandowi Elsnerowi von Gronow na Kalinowicach; od 1880 należało do ►Spadkobierców Gieschego.

KAPLICA W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, pierwotnie arenda (z drewna i słomy) w pobliżu ►Załęskiego Lasu; pod koniec XIX w. oberża murowana, z dużą salą, wybudowana przez Maksymiliana Retta. Na pocz. l. 30. XX w. przejęta przez ►koncern Hohenlohe i przekształcona w kaplicę.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

KEGEL Hugo (27 II 1852, Załęże – 25 VIII 1895, Berlin), pseud. Hartwig Kohler, poeta, dziennikarz; pracownik „Kattowitzer Zeitung” – korespondent gazety z Berlina, Lipska, Altenburga; autor szkicu historyczno-geograficznego Von der Drei-Kaiser-Ecke in Oberschlesien: historisch-geographische Skizze. Kattowitz, Verlag von Siwinna [1894] oraz Oberschlesien in der Dichtung: eine Antologie. Kattowitz, G. Siwinna [1897].
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

KLASZTOR OJCÓW KAPUCYNÓW, zał. 2006 w mieszkaniu w starej kamienicy przy ►ul. Gliwickiej 195; placówka podległa Prowincji Małopolskiej Braci Mniejszych Kapucynów. Wspólnota 3 braci, tzw. itinerantów, prowadzi działalność duszpasterską wśród najuboższych mieszkańców dzielnicy (katecheza, spowiedź).
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014; https://www.kapucyni.pl/prowincja-krakowska-mainmenu-325/wspolnoty-krakow-668/wspolnota/kr/4-katowice-zaleze.

KOCHŁOWICKIE WZGÓRZA, część ►Katowickiego Płaskowyżu. Obejmują cały obszar ►Załęskiej Hałdy; najwyższy punkt 338 m n.p.m. (w części pd.-zach.); powierzchnia kopulasta, miejscami spłaszczona; zalesione (zob. ►Załęski Las), rozcięte lokalnie głębokimi dolinami (45–50 m); u podnóża wystepują osady karbońskie; powierzchnia przykryta kilkumetrową warstwą osad plejstoceńskich; opadają w kierunku skrzyżowania ►ul. Feliksa Bocheńskiego z ►ul. Załęska Hałda; część pólnocna i wschodnia położone średnio na wys. 280 m n.p.m.
D. Absalon, S. Czaja, A.T. Jankowski: Środowisko geograficzno-przyrodnicze. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. Katowice 2012.

KOLONIE I OSADY zob. ►Dwunastu Apostołów, ►Hegenscheidta, ►Johanka, ►kopalni „Kleofas”, ►Kolonia Ignacego Mościckiego, ►Kuźnica Załęska, ►Obroki, ►Owsiska, ►Osiedle Witosa, ►Załęska Hałda, ►Załęska Hałda (fińskie domki).

KOŚCIOŁY W ZAŁĘŻU: ►p.w. Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie, ►p.w. św. Jerzego w Załęskiej Hałdzie, ►p.w. św. Józefa w Załężu, ►p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta na Osiedlu Witosa.

KOŚCIÓŁ p.w. PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO I ŚW. HERBERTA NA OSIEDLU WITOSA, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Norberta Barlickiego 2, budowany w l. 1984–1993 – budowniczy: ks. Leonard Bogacki (1984–1987), ks. Henryk Wicik (1987–1988), ks. Władysław Nieszporek (1988–1993). Świątynia dwupoziomowa, wzniesiona wg projektu: Janusza Grzegorzaka, Jerzego Raka i Tadeusza Szczęsnego (konstrukcja). Wnętrze zaprojektował Piotr Kłosek. 16 V 1993 metropolita katowicki abp damian Zimoń dokonał poświęcenia kościoła. W ołtarzu zostały złożone relikwie świętych męczenników Tymoteusza i Wiktoryny. 17 XII 1993 bp Gerard Bernacki poświęcił dolny kościół, do którego krzyż ołtarzowy został przeniesiony z tymczasowej kaplicy. Wcześniej – 8 XII 1990 – poświęcono dzwony. W pierwszą rocznicę poświęcenia w kościele umieszczono figury: św. Barbary – patronki górników i św. Maksymiliana Kolbego – która ma upamiętniać, że kamień węgielny kościoła został poświęcony w Rzymie, podczas jego kanonizacji. W obydwu kościołach znajdują się organy; w kościele dolnym jest to instrument elektroniczny. Na placu przy kościele stoją: drewniany krzyż misyjny i figura św. Józefa z Jezusem na ręku.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

KOŚCIÓŁ p.w. ŚW. JÓZEFA w ZAŁĘŻU, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Gliwickiej 76. Pierwszy, niezrealizowany projekt budowy kościoła pochodził z 1855 (zob. ►kościół p.w. św. Jerzego w Załęskiej Hałdzie). Po katastrofie w nocy z 3 na 4 V 1896 w ►kopalni „Kleofas” mieszkańcy Załęża ślubowali, że postawią kościół. Miała powstać świątynia jako wota ku czci św. Józefa, patrona ludzi pracujących i dobrej śmierci. Kościół, budownay w l. 1898–1900, został wzniesiony w stylu neogotyckim na planie krzyża łacińskiego wg projektu ►Ludwiga Schneidera. Budowniczym był ►ks. Ludwik Skowronek. Został poświęcony 8 XI 1900 przez ks. dziekana ►Wiktora Schmidta, a konsekrowany 29 IV 1902 przez ks. kardynała Georga Koppa z Wrocławia. Trójnawowa ceglana świątynia (o wymiarach 53 x 30,5 m) ma dwuspadowy dach, korpus na zewnątrz jest pseudobazylikowy, wewnątrz halowy z transeptem. Elewację ozdobiono ornamentami z cegły glazurowanej i profilowanej. W obiekcie zastosowano sklepienia krzyżowo-żebrowe i ostrołukowe okna; po bokach prostokątnie zamkniętego prezbiterium ulokowano kaplice, będące przedłużeniem naw bocznych. Wokół prezbiterium znajdują się zakrystia i pomieszczenie gospodarcze, tworzące na zewnątrz obejście z kaplicą na osi; nad zakrystią jest umieszczona empora. Kościół nie ma wieży, w jej miejscu jest smukła sygnaturka (hełm sygnaturki smukły, wieloboczny, ostrosłupowy) o wysokości 64m. W kościele zachował się prawie cały jego pierwotny wystrój: ołtarz główny i dwa boczne (św. Floriana i św. Barbary); reliefy na ambonie; świeczniki; ramy stacji Drogi Krzyżowej; konfesjonały wykonane przez stolarza i snycerza C. Buhla z Wrocławia; ►ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa i ►ołtarz Najświętszej Maryi Panny w transepcie kościoła – dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka; obrazy w ołtarzach malowane na blasze miedzianej wykonane przez artystę Juliana Waldowskiego z Wrocławia; stacje Drogi Krzyżowej odlane z uszlachetnionego gipsu powstałe w firmie Franza Mayera w Monachium; rzeźby Chrystusa i Apostołów w ogrodzie oliwnym, figury do groty z Lourdes i do bocznych ołtarzy wyrzeźbione przez Johanna Baumeistera z Wrocławia; 27-głosowe organy wykonane przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy z prospektem organowym wg Ludwiga Schneidera; witraże i okna nawy głównej wykonane przez firmę F. Kliem z Raciborza, witraże w drzwiach wejściowych przez firmę Adolfa Seilera z Wrocławia, witraż w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej zaprojektowany w l. 50. XX w. przez ►Adama Bunscha. Nie zachowały się: ołtarz soborowy, ambona i sedilia zaprojektowane przez artystę Józefa Kołodziejczyka; polichromie: pierwotna Józefa Krachwitza z Nysy oraz z 1929 autorstwa Ottona Kowalewskiego; pierwsze dzwony (zob. ►Dzwony w kościele p.w. św. Józefa w Załężu). We wnętrzu kościoła znajdują się tablice upamiętniające: księdza prałata ►Józefa Kubisa i górników poległych w ►katastrofie górniczej w Załężu 1896 (tablica przeniesiona z cechowni zlikwidowanej ►kopalni „Kleofas”). Po lewej stronie od wejścia do świątyni usytuowano rzeźbę Ukrzyżowanie Johanna Baumeistera z Wrocławia, którą w 1945 uzupełniono płytą z nazwiskami poległych o wolność Ojczyzny w okresie ►powstań śląskich i zgładzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (zob. ►Miejsca upamiętnione w Załężu). Obiekt wpisany do katalogu zabytków w 1978.
J. Krętosz: Stulecie Parafii św. Józefa w Katowicach-Załężu. Katowice 1996.

kosciol-jozefa

Kościół p.w. św. Józefa - wnętrze (1960)

kosciol-jozefa2

Kościół p.w. św. Józefa (1900)

grupa-ukrzyzowania-przy-kosciele-jozefa

Grupa ukrzyżowania przed kościołem św. Józefa w Załężu

KOŚCIÓŁ p.w. ŚWIĘTYCH CYRYLA I METODEGO W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Feliksa Bocheńskiego 147. Powstał w 1945 w murowanym i przerobionym budynku byłej ►cegielni kopalni „Kleofas”. 11 IX 1945 poświęcił go bp Stanisław Adamski. Obiekt został dostosowany do nowych funkcji sakralnych w trybie gospodarczym. Głównymi architektami byli pierwsi proboszczowie: ►Marian Gazek, ►Zygmunt Bauer. Prace adaptacyjne wg ich wskazówek wykonywali: Jan i Paweł Gawlikowie, P. Langer, T. Krężel. W 1956 nastąpiła rozbudowa kościoła poprzez dobudowanie kaplic Najświętszego Serca Pana Jezusa i Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Obecny wystrój kościoła pochodzi z l. 1980–1984; powstały wtedy m.in. obrazy patronalne św. Cyryla i św. Metodego autorstwa Józefa Kołodziejczyka. Od 2002 co roku zawsze 1 V odbywa się w kościele msza św. w intencji rowerzystów.
AKAD, AL 02506; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

kosciol-cyryla-metodego

Kościół p.w. Świętych Cyryla i Metodego

KRZYŻ – BOŻA MĘKA, przy ►ul. Wincentego Witosa, ufundowany w 1891 przez Emanuela i Eleonorę Urbanke; z napisem fundacyjnym na przedniej ścianie wysmukłego cokołu: Ten Jezus Krystus jest uKrzyżowany który był od Judasza za 30 srebrniKów sprzedany, nazwiskami fundatorów i datą. Nad napisem umieszczono płaskorzeźbę Matki Bożej (patrzącej przed siebie, z dłońmi splecionymi na piersiach). Cokół wieńczy krzyż (o krótkich, prosto zakończonych ramionach) z metalową figurą Chrystusa i poziomym kartuszem z INRI z pofalowanej blachy.
www.przydrozne.eu/strony/katowice.

krzyz-witosa1

Krzyż przy ul. W. Witosa

krzyz-witosa2

Inskrypcja na krzyżu przy ul. W. Witosa

KRZYŻ PRZYDROŻNY W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, przy ►ul. Przekopowej, ufundowany w 1891 z dobrowolnych składek mieszkańców gminy Załęże. Krzyż był postawiony na rozdrożu, na wschodnim skraju ►Załęskiej Hałdy. W jego pobliżu w l. 1918–1920 powstała ►kolonia Dwunastu Apostołów. Krzyż ma fantazyjne zakończenia belek – w haczykowatą strzałkę. Jest umieszczony na wysokim cokole, ozdobionym jedynie listwą opasającą go pod gzymsem.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

kubis-jozef

KUBIS Józef (15 VII 1867, Kujakowice Dolne k. Kluczborka – 1 XI 1942, Głuchołazy), duchowny katolicki, prałat. Święcenia kapłańskie przyjął 23 VI 1891.W l. 1900–1942 był proboszczem w ►parafii św. Józefa w Załężu. Od 1916 był dziekanem dekanatu mysłowickiego, od 8 maja 1920 kuratorem biskupiego konwiktu w Bytomiu. W 1923 po powstaniu dekanatu katowickiego został pierwszym dziekanem katowickim. W l. 1922–1925 był członkiem Rady Konsultorów Administracji Apostolskiej Górnego Śląska. Po powstaniu diecezji katowickiej został członkiem jej kapituły katedralnej, a w 1931 prałatem domowym Jego Świątobliwości. W diecezji katowickiej był komisarzem biskupim północnego komisariatu (dekanaty Katowice, Piekary, Tarnowskie Góry i Lubliniec), członkiem consilii administrationis w kurii biskupiej i komisji technicznej budowy katedry. Pełnił funkcję prezesa diecezjalnego Towarzystwa Czeladników. Został odznaczony Krzyżem Rycerskim i Komandorskim Rycerzy Bożego Grobu. Dostrzegał potrzebę podziału ogromnej parafii załęskiej; za swojego życia doprowadził do powstania punktu duszpasterskiego w Załęskiej Hałdzie (1936). Zmarł w trakcie leczenia uzdrowiskowego; pochowany na ►cmentarzu parafialnym w Załężu; w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu umieszczono tablicę pamiątkową. Autor: Textschrift zum 10 Jähr Stiftungsfest des katholischer Gesellenvereins in Zalenze am 17–18 VII 1920; Textschrift zum 25 jährigen Stiftungsfest des katholischer Gesselenvereins in Katowice-Załęże; Pamiętnik – Festschrift zum 25jahrigen Stiftungsfeste des Kath[olische] Gesellenvereins zu Katowice-Załęże am 27.–28.–29. April 1935 i z okazji założenia polskiego stowarzyszenia kat[olickiego] czeladników w dniu 1 maja 1935 r.: 1910–1935.
E-ncyklopedia, Historia Kościoła na Śląsku.

nagrobek-kubis-jozef

Nagrobek ks. prałata Józefa Kubisa

 

L

LIGNOZA, Spółka Akcyjna, zał. 1922; siedziby w: Bytomiu, Załężu (1923–1927) przy ul. Adama Mickiewicza (ob. ►ul. Gliwicka 24–25), Katowicach (1927–1950) przy ul. Dyrekcyjna 13. Występowała p.n.: Lignoza Ost (1922), Polska Spółka Akcyjna Lignoza (1923), Llignoza SA, Union (1940–1945). Naczelnej dyrekcji w Katowicach podlegały dyrekcje oddziałowe (fabryk) w Krywałdzie, Bieruniu Starym i Pniowcu. Produkowała materiały wybuchowe, bezpieczniki, kapiszony, zapalniki, w l. 30. XX w. także papier drzewny i bezdrzewny. Kapitał zakładowy w 1929 wynosił 5 tys. zł. Dyrektorzy: Friedrich Ossices (1922–1923), Kuno Eichholz (1923–1925), Tomisław Morawski (1925–1931), ►Leopold Szefer (1931–1939), Stefan Sternik (1945–1950); w Radzie Nadzorczej zasiadały osoby związane głównie z górnictwem, m.in. Gustaw Williger, Aleksander Ciszewski, i takimi koncernami, jak ►Giesche SA, ►Polskie Kopalnie Skarbowe Skarboferm, ►koncern Hohenlohe. Reaktywowana 13 VI 1945, rozwiązana 1950.
APK, zesp. Rejestr Handlowy, sygn. A 4186 Kat. T. 1, 2; Encyklopedia powiatu bieruńsko-lędzińskiego. Katowice 2010.

druk-reklamowy-lignozy

Druk reklamowy Lignozy (1929 r.)

naglowek-druku-lignoza

Nagłówek druku firmowego  Lignozy (przed 1924 r.)

LIS Jerzy (28 II 1907, Zabrze – 24 VIII 1944, Auschwitz), harcerz, plutonowy Wojska Polskiego; członek drużyn harcerskich w Zabrzu (1917–1921), ►Pierwszej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego w Załężu (1922), drużynowy (1923) ►Męskiej Drużyny Harcerskiej im. Jana III Sobieskiego; podharcmistrz, zastępca komendanta ►Katowickiego Hufca Harcerzy (1926); członek Honorowej Rady Starszyzny Oddziału Śląskiego Związku Harcerstwa Polskiego; organizator harcerskiej sceny teatralnej (zob. ►Teatr Amatorski w Załężu) – wystawiał cieszące się dużą popularnością wśród mieszkańców sztuki Aleksandra Fredry (Damy i huzary, Pan Geldhab, Pan Jowialski, Śluby panieńskie). Do programu zimowych kursów harcerskich wprowadził: saneczkarstwo, umiejętność jazdy na nartach, budowę domków igloo. Na zaproszenie Naczelnictwa Harcerstwa Polskiego przebywał we Francji (1933, 1938–1939), gdzie uczył podstaw obozownictwa. W czasie okupacji działał w ruchu oporu – członek ►Polskiej Organizacji Powstańczej i ►Związku Walki Zbrojnej, organizując tajne struktury harcerstwa. Aresztowany w Dąbrówce Małej, więziony w Mysłowicach, został rozstrzelany w obozie koncentracyjnym. Jego nazwisko zostało wyryte (1945) na tablicy pamiątkowej (zob. ►Miejsca upamiętnione w Załężu), usadowionej obok ►kościoła p.w. św. Józefa w Załężu.
A. Czylok: Z ich krwi i męczeństwa nasza wolność: katowiccy harcerze lat wojny. Katowice 2001.

LORA II zob. ►Irena.

 

Ł

ŁUCZKA, błędna nazwa folwarku ►Obroki występująca na ►mapie Wielanda.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

 

M

MÄNNER TURN VEREIN ZALENZE, zał. 1895, pierwsza niemiecka organizacja kultury fizycznej w Załężu. Należała do I Okręgu Deutsche Turnerschaft. W 1906 skupiała 20 członków. Uczestniczyła w akcji ►Volks- und Jugendspiele. Ok. 1921–1922 nastąpiła ewolucja w kierunku ruchu sportowego (sekcja piłki nożnej). Rozwiązana decyzją Deutsche Turnschaft in Polnisch Schlesien. W okresie okupacji hitlerowskiej do jej tradycji odwoływała się niemiecka organizacja ►Sport- und Turnverein „1895” Zalenze. Działacze: Johann Adamek, Kober.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

MIARCZYŃSKI I SPÓŁKA, Fabryka Sprzętu Przeciwpożarowego, zwana też Biurem Sprzętu Przeciwpożarowego, spółka rodzinna zał. 11 I 1930 przez Czesława i Krystynę Miarczyńskich z siedzibą w Załężu przy dawnej ul. Miechowice 7; rejestrowana w Rejestrze Handlowym 15 V 1930. W 1938 zatrudniała 78 pracowników. Produkowała drabiny mechaniczne, motopompy Silesia, wozy rekwizytowe, samochodowe, konne, gaśnice Minimax, pianowe, płynne, śniegowe, sikawki ręczne, sprzęt dla straży pożarnych, instytucji państwowych i wojska polskiego. W 1938 powstał oddział w Krakowie. W l. 1939–1945 pod Zarządem ►Treuhandstelle Ost (Georg Karl Holzer z Bytomia). Od 16 XI 1945 obowiązki kuratora pełnił ►Edmund Kaźmierczak, od 1947 reprezentujący interesy Hermana Miarczyńskiego (mieszkańca Londynu) i pozostałych współwłaścicieli spółki (Krystynę, Helenę i Franciszkę – wdowy po zmarłych członkach rodziny Miarczyńskich). W 1950 zlikwidowana.

MIEJSKIE PRZEDSZKOLE nr 94 W KATOWICACH, zał. 4 II 1985, z siedzibą w parterowym, wolno stojącym budynku, otoczonym dużym ogrodem, przy ►ul. Macieja Rataja. Do dyspozycji przedszkolaków pozostają: pracownia plastyczna oraz dobrze wyposażona garderoba teatralna, aula przystosowana do zajęć i występów artystycznych oraz atrium ze sceną letnią. Od 2002 organizuje „Rodzinne kolędowanie przedszkolaków” w ►parafii Podwyższenia Krzyża Świetego i św. Herberta i imprezy integracyjne – piknik pod hasłem: Mama, tata i ja (z zawodami sportowymi, loterią, bufetem pod chmurką); od 2003 – Międzyprzedszkolny Przegląd Twórczości Ekologicznej. W 2004 przyjęło profil artystyczny, prowadząc dodatkowe zajęcia plastyczne, muzyczno-taneczne, teatralne oraz gimnastyczne dla dzieci 5- i 6-letnich. Otrzymało Statuetkę Cedryka za kilkuletnią współpracę z Centrum Ekspresji Dziecięcej; aktywnie uczestniczyło w organizacji III Ogólnopolskiego Festiwalu Ekspresji Dziecięcej. Dyrektorzy: Halina Głogowska, Janina Przebindowska, Danuta Posny-Klima.
www.osiedlewitosa.katowice.pl.

MŁODZIEŻOWY DOM KULTURY, placówka wychowawcza o wielostronnym spektrum działania z siedzibą przy ►ul. Gliwickiej 214; przejęła część tradycji ►ogródka jordanowskiego, który został założony na tym terenie w 1938. Po II wojnie światowej ogród jordanowski dysponował starym budynkiem otoczonym dużym parkiem z dwoma czynnymi basenami i ich zapleczem. W l. 1960–1973 placówka funkcjonowała pod nazwą Dom Kultury Dzieci i Młodzieży; do 1989 patronował mu Janek Krasicki. Pierwotnie mieściła się w budynku obecnego ►Przedszkola nr 39. W 1971, po trwającej dwa lata przebudowie, placówka została przeniesiona do dawnego budynku szatni (obsługującej 2 baseny znajdujące się w tym ośrodku wychowawczym). Program działalności sportowo-rekreacyjny w l. 60. XX w. został rozszerzony o działalność w kółkach zainteresowań popularnonaukowych, kulturalnych, technicznych, zespołów językowych. Od l. 70. XX w. działały m.in.: ►Młodzieżowe Koło PTTK, ►Zespół Pieśni i Tańca ZHP, Międzyszkolny Klub Sportowy z sekcjami piłkarską i lekkoatletyczną, Pracownia Modelarska, kino ►„Ptyś”, półinternat, klub ►„Absolwent”, od 1977 Kuratorski Ośrodek Pracy z Młodzieżą. Filie MDK działały w załęskich szkołach: koła wiedzy (w szkole nr 24), sportowe (w szkole nr 22), po 1977 również w szkołach poza tą dzielnicą Katowic. Rok szkolny 2005/2006 był dla MDK-u okresem przebudowy i wielkich zmian. Do istniejącego budynku dobudowano pracownię komputerową, zmieniono układ pomieszczeń i korytarzy, odmalowano i nowocześnie wyposażono sale i pracownie. Na ogrodowym terenie znajduje się nowoczesny, odkryty basen kąpielowy czynny w miesiącach letnich. W 2012 powstało boisko Orlik. Obecne struktury i formy działalności to: Biblioteka, Koło teatralne, Zajęcia sportowe, Zespół form dekoratorskich, Zespół tańca nowoczesnego, Zajęcia kreatywne, Zespół rysunku i grafiki, Zajęcia klubowe – wolontariat, Zespół instrumentalno-gitarowy, Małe formy rzeźbiarskie, Grafika i malarstwo, Spotkanie z komputerem, Kawiarenka internetowa, Zespół modelarstwa lotniczego, Język angielski , Klub poszukiwacza wiedzy, Zespół rzeźby i malarstwa, Koło twórczych poszukiwań w plastyce, Klub młodego technika, Sobotnie harce, Klub czasu wolnego, Studio piosenki, Zajęcia klubowe – Świat wokół nas, Koło języka niemieckiego, Koło dziennikarskie z elementami fotografii, Z językiem angielskim po wielokulturowej Europie, Zespół wokalny „Na bis”. Zajęcia odbywają się przez 6 dni w tygodniu. Instytucja organizuje wiele konkursów i imprez okolicznościowych, np. festiwal gitarowy, konkurs fotograficzny, konkursy literackie. W budynku znajduje się kawiarenka internetowa.
http//www.mdkkatowice.pl/.

MOJ, Klub Motocyklowy przy Fabryce Maszyn Górniczych ►„MOJ” w Katowicach-Załężu, zał. 1938 przez Jerzego Rogowskiego, Alojzego Bołdysa, ►Gustawa Różyckiego, Stanisława Peszkowskiego, Józefa Arndta. Jako pierwszy w Polsce wprowadził wyścigi motocykli z przyczepkami. Po 1945 nie wznowił działalności.

MOJ KATOWICE, KS przy Fabryce Maszyn Górniczych ►„MOJ” w Katowicach-Załężu, zał. 4 VII 1946 przez Józefa i Jerzego Arndtów, Jerzego Niedzielskiego, Ernesta Fojta. Siedziba mieściła się przy ul. ks. Augustyna Strzybnego (ob. ►ul. Tokarska). Kolejne nazwy: RKS MOJ (do 27 VII 1946), KS „Napęd” Załęże (do 1949), „Górnik” Załęże-Dąb (do 1950, po fuzji z GKS „Eminencja” Dąb i GZKS „Kleofas”, zob. ►06 Kleofas Katowice), Koło Sportowe nr 15 „Górnik” przy Fabryce Maszyn Górniczych (1950–1957), w źródłach prasowych „Górnik” Katowice (nazwa utrzymywała się do końca l. 50. XX w.), KS MOJ (26 IV 1957 – 1963), KS ►RAPID – MOJ (1963–1964), włączony do GKS Katowice 1 I 1965. W 1962 skupiał 60 członków. Działacze: Filomen Hoffmann, Norbert Kurzaj, Wiesław Tyrlik. Osiągnięcia: 10 (1–3–6) medali MP. Wybitni sportowcy: ►Jan Adamaszek, Henryk Przygoda, Wiesław Wielgus, Piotr Zimoląg, Henryk Kukuła. Trenerzy: ►Antoni Gołaś, Ryszard Dworok, Robert Zientek.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

MOŚCICKIEGO IGNACEGO KOLONIA, osiedle mieszkalne w pólnocno-zachodniej części Załęża, na pograniczu Katowic i Chorzowa, wybudowane z inicjatywy władz wojewódzkich i uroczyście otwarte przez prezydenta Ignacego Mościckiego 2 X 1927 i nazwane na jego cześć; w 1944 nosiło nazwę Rudolf Hess Kolonie, a od 1952 do pocz. XXI w. imię greckiego komunisty Nikosa Belojanisa. Pierwotna zabudowa składała się z 44 domów dwurodzinnych, szeregowo ustawionych przy 10 równoległych ulicach, nazwanych na cześć 11 górników spośród 104 poległych w czasie katastrofy górniczej na ►kopalni „Kleofas” w 1896. Domy z dwuspadowymi dachami i lukarnami zaprojektowali P. Massalski i J. Krzemiński. W 1932 powstała szkoła; funkcjonował tez centralnie umieszczony sklep. Osiedle było przeznaczone dla weteranów pracy narodowej, robotników wybranych według kryteriów narodowych; stanowiło teren rywalizacji społeczno-politycznej środowisk niepodległościowych – powstańczego (►Paweł Jacek) i legionowego (►Józef Słomka) – obejmujących wszystkie istniejące na tym obszarze stowarzyszenia społeczne. Nawiązuje do nich Stowarzyszenie „Kolonia Mościckiego”, powołane w 2008 w celu ratowania zabytkowego osiedla (prezesi: Dagmara Magiera, Maria Danielska).
J. Kurek, A. Piontek: 85 lat na pograniczu... Z dziejów Kolonii im. Prezydenta Ignacego Mościckiego w Katowicach (1928–2013). Katowice 2013; A. Steuer: Kolonia Mościckiego. W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999; J. Tofilska, A. Steuer: Osady i osiedla. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012.

kolonia-moscickiego-organizacje

Kolonia I. Mościckiego - organizacje społeczne (1937 r.)

MOŚCICKIEGO Ignacego ULICA, nazwa od 1991 (pierwotnie, od 1951, Małgorzaty Fornalskiej), dł. 0,3 km, w pn.-wsch. części ►Osiedla Witosa. Ważniejsze obiekty: Przedszkole Miejskie nr 50, Urząd Pocztowy nr 29, PKO BP, sklep sieci Lewiatan, apteka, siedziba Polskiego Klubu Psa Sportowego.

 

N

NAPRZÓD „1912” ZAŁĘŻE (także KS „Naprzód 1912” Katowice III), jednosekcyjny klub piłkarski (wg relacji ►Pawła Chrószcza, jednostka pierwotnie miała być piłkarskim oddziałem ►TG „Sokół” Załęże). Od 1920 należał do Katowickiego Okręgu Górnośląskiego Związku Piłki Nożnej; w 1923 połączył się z ►Spiel Freudenschaft Załęże. W 1939 liczył 363 członków. W 1937 powstała sekcja lekkoatletyczna. Prezesi: Antoni Potyka (1923), Franciszek Spyra (1928–1931), Ludwik Przystolik (1938–1939). Działacz: ►Jan Laband. Osiągnięcia: występy drużyny piłki nożnej w rozgrywkach klasy A. W 1939 został zlikwidowany, w 1952 wykreślony z rejestru przez władze wojewódzkie. Korzystał z boiska „robotniczego” (Arbeiter Sport Platz) przy ul. Wojciechowskiego (pogranicze Załęża i Katowic), które później użytkował KS „Baildon” Katowice (ob. obiekty: ►Punkt 44, ►Multikino).
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999; M. Bulsa: Ulice i place Katowic. Katowice 2012.

dyplom-ks-naprzod

Dyplom KS Naprzód 1912 (1937 r.)

 

O

OBRAZ NARODZENIE CHRYSTUSA, umieszczony w ołtarzu głównym ►kościoła p.w. św. Józefa w Załężu. Namalowany przez Juliana Waldowskiego z Wrocławia ok. 1900; dar Józefa Smolina – młynarza z Katowic.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. Al. 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OBRAZ OFIAROWANIE CHRYSTUSA W ŚWIĄTYNI, umieszczony w ołtarzu głównym (obraz boczny) ►kościoła p.w. św. Józefa w Załężu. Namalowany na powierzchni metalowej przez Juliana Waldowskiego z Wrocławia ok. 1900; fundatorzy: Antoni i Klara Duda.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. Al. 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OBROCKI POTOK, ciek wodny (obecnie nieistniejący); źródła w okolicy skrzyżowania ulic przy ►Katowickich Halach Targowych; przepływał przez staw kopalniany, skręcał w kierunku pn.-wsch. do ►ul. Gliwickiej (w miejscu przepompowni), uchodził do Rawy w okolicy ►Łuczki.

OBROKI, folwark, zał. w XVIII w. ok. 400 m na zachód od ►przysiółka Obroki, od którego wziął nazwę; związany z ►dworem załęskim; wymieniany jako folwark w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (1886). Folwark zajmował się hodowlą owiec (dominialna owczarnia) – w 1799 hodowano 450 owiec, a w l. 30. XIX w. ok. 900 merynosów. Na pocz. XX w. tereny zaadaptowane pod patronalne budownictwo mieszkaniowe (►Osiedle kopalni „Kleofas”).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; L. Szaraniec Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010.

ODDZIAŁ MŁODZIEŻY POWSTAŃCZEJ NA KOLONII IM. IGNACEGO MOŚCICKIEGO, powstał 17 XI 1933 z inicjatywy ►Pawła Jacka. W 1933 liczył 19 członków, w 1934 – 19, a w 1935 skupiał już 115 członków. Dysponował własną świetlicą; prowadził założony w 1933 zespół teatralny. W 1934 działały sekcje sportowe: szachowa, piłki nożnej, lekkoatletyczna, tenisa stołowego. Pierwszym prezesem był A. Knopp.
A. Steuer: Kolonia imienia Ignacego Mościckiego w Katowicach-Załężu (1927–1939). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999, s. 102–118.

wreczenie-sztandaru-omp

Wręczenie sztandaru OMP - kolonia I. Mościckiego (1936 r.)

ODDZIAŁ MŁODZIEŻY POWSTAŃCZEJ ZAŁĘŻE, organizacja młodzieżowa, zał. 21 XI 1933. W 1934 skupiał 12–30 członków, a w 1935 – 45. Prowadził sekcje: lekkoatletyczną (w 1938 mistrzami OMP w województwie śląskim byli: Paduła w biegu na 200 m i Wylecioł w biegach na 400 m i 800 m), koszykówki, muzyczną i teatralną. Funkcję prezesa pełnił ►Ryszard Szefer. Delegatem Związku Powstańców Śląskich do tej jednostki był inspektor Koźma.
Sprawozdanie Roczne z Działalności Organizacji Młodzieży Powstańczej za rok 1933. Katowice 1934; Sprawozdanie Roczne z Działalności Organizacji Młodzieży Powstańczej za rok 1934. Katowice 1935.

OKRĘGOWY ZWIĄZEK TOWARZYSTW OGRODÓW DZIAŁKOWYCH I PRZYDOMOWYCH WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO, regionalna centrala towarzystw działkowych. Kilkakrotnie podejmowane próby powołania (rozciągnięte w czasie) doprowadziły do powołania związku m.in. z okazji wystawy ogrodniczej w Giszowcu w 1925. Po raz pierwszy p.n. Zespół Pracy Stowarzyszeń Ogródków Działkowych powstał w 1928 w Wielkich Hajdukach, utworzony z inspiracji ►Śląskiej Izby Rolniczej (Władysław Włosik); scalił istniejące dotąd najstarsze górnośląskie towarzystwa ogrodnicze i szreberowskie (w tym katowickie). Od 1930 funkcjonował Okręgowy Związek, od 1933 z siedzibą w ►Szkole Podstawowej nr 24 (►Kolonia Ignacego Mościckiego). Zyskał poparcie Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego w Katowicach, utworzono Sekretariat, powołano instruktora okręgowego; dzielił się na obwody: I – katowicki, II – Chorzów, III – powiat świętochłowicki, IV – na miasto Siemianowice i gminę Wełnowiec, V – Bielszowice, Nowa Wieś, Pawłów, Kończyce, VI – Lipiny, Chropaczów, Łagiewniki, Orzegów, Godula, Nowy Bytom, Ruda Śląska, VII – miasto i powiat tarnogórski, Piekary, Brzozowice, Brzeziny Śląskie, VIII – powiat rybnicki, IX – Mysłowice, Dąbrówka Mała, Giszowiec, Janów, Szopienice, X – pszczyński. W 1938 skupiał 115 towarzystw, 10 166 członków, 12 178 działek, z tego w Katowicach 18 towarzystw, 1506 członków, 1609 działek. Prowadził sekcje: Pszczelarsko-Działkowa im. ►ks. Jana Dzierżona (1931), Ogrodów Przydomowych i Osiedli (1936), Opieki nad Matką i Dzieckiem (1937). Organizował półkolonie dla dzieci i młodzieży (►Świt Załęże, Zacisze Wełnowiec). 2–3 IX 1933 w Katowicach odbył się III Ogólnopolski Kongres Towarzystw Ogródków Działkowych. Położył zasługi w rozwoju ogródków dla bezrobotnych (współpraca z Ministerstwem Opieki Społecznej i Wojewódzkim Biurem Funduszu Pracy. Reaktywowany 6 III 1945, był zarządzany przez nominowanego kuratora wojewódzkiego Antoniego Nowaka; od 16 III 1945 działała Komisja Przydziału Ogródków oraz Sekretariat Okręgowy (w mieszkaniu prywatnym). 31 XII 1945 skupiał 17 obwodów – 201 towarzystw. W l. 1945–1950 p.n. Okręgowy Związek Ogrodów i Osiedli Działkowych Województwa Śląskiego objął również Śląsk Opolski i Zagłębie Dąbrowskie. Aktywnie działali m.in.: Józef Bartl, Stanisław Hartman, Ignacy Igel, Józef Iwanicki, Jadwiga Lipianka, Piotr Motyl, Ignacy Mateja, Maria Skrzyś, ►Józef Słomka. Organy prasowe: ►„Działkowiec Śląski”, „Zagroda Chłopska”, „Działkowiec Polski” (1946–1949).
Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego: 1928–1938. Katowice 1938.

OŁTARZ NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY, ołtarz boczny w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu, ulokowany w transepcie kościoła, z figurami św. Gertrudy i św. Stanisława z Szczepanowa, dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. Al. 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OŁTARZ NAJŚWIĘTSZEGO SERCA PANA JEZUSA, ołtarz boczny w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu, neogotycki, ulokowany w transepcie kościoła (wym. 7,70 x 2,50 m), z wyobrażeniem Serca Pana Jezusa oraz figurami św. Agnieszki i św. Ignacego Loyoli, dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OSIEDLE KOPALNI „WUJEK” (nieprawidłowo Dwunastu Apostołów Kolonia), zespół mieszkaniowy na granicy ►Załęskiej Hałdy i Katowickiej Hałdy. Kolonia, zaprojektowana w 1915 przez ►Brunona Tauta, zrealizowana w l. 1918–1920, została wybudowana na zlecenie ►koncernu Hohenlohe dla górników kopalni „Oheim” („Wujek”). Nawiązuje do howardowskich rozwiązań w typie miasta-ogrodu. Z pierwotnego projektu (1915), przewidującego wzniesienie osiedla składającego się z dwóch sektorów podporządkowanych zróżnicowaniu topograficznemu terenu, po przyłączeniu Katowic do Polski zrealizowano jedynie sektor złożony z dwóch rzędów parterowych domków szeregowych. Szereg podzielony został na dwie – osobne dla ►ul. Przodowników i ►ul. Przekopowej – grupy, w obrębie których wydzielone zostały po 4 segmenty, mieszczące w sumie 72 mieszkania. Koncepcja zabudowy oparta jest na prostym schemacie domu wiejskiego z przydomowym ogródkiem oraz pomieszczeniami gospodarczymi. Parterowe domki z wysokimi dwuspadowymi dachami krytymi karpiówką są pozbawione dekoracji, jedyne urozmaicenia bryły stanowią: ozdobne wole oczka w połaci dachowej, zróżnicowana linia okapów dachowych oraz niezachowana, przypuszczalnie różnorodna kolorystyka stolarek drzwiowych i okiennych. Kolonia jest przykładem architektury z kręgu moderny berlińskiej; nie jest objęta opieką konserwatorską. W l. 40–60 XX w. sporą grupę mieszkańców stanowili powstańcy śląscy, a także hodowcy gołębi pocztowych. W jednym z budynków mieści się siedziba koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Załęskiej Hałdzie.
M. Chmielewska: Osiedla i kolonie robotnicze w Katowicach – identyfikacja, rozmieszczenie i stan zachowania. W: „Acta Geographica Silesiana”. T. 6. Sosnowiec 2009, s. 9–14; L. Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010; J. Tofilska, A. Steuer: Osady i osiedla. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012; K. Seidl, Das Arbeiterwohnungswesen in der Oberschlesischen Montanindustrie, Kattowitz 1913.

osiedle-kopalni-wujek

Osiedle Kopalni "Wujek"

OSIEK, prawy dopływ ►Rawy; dawna rzeka graniczna między Załężem i Katowicami. Ma 2 źródła: w pd.-zach. narożniku Załęża w rejonie ob. ul. Dolnej i w pd.-zach. rejonie dzisiejszego parku Kościuszki. Przepływa wzdłuż ►ul. Żelaznej (pomiędzy boiskiem ►KS „Baildon” a torami kolejowymi). Bród z przechodzącą drogą polną był wykorzystywany w XIX w. jako szlak węglowy. Nad Osiekiem znajdowała się cynkownia ►Henriette. W l. 20.–30. XX w. powstało tu kąpielisko ►Bugla. Do Rawy wpływał ok. 150 m na wschód od grobli ►Załęskiego Stawu.
L. Musioł: Załęże. Monografia historyczna. Katowice 1955, maszynopis.

OSSADNIK-OGIERMANOWA Matylda (17 III 1917, Rozbark – 15 V 1997, Katowice), gimnastyczka, zawodniczka ►TG „Sokół” w Załężu, reprezentantka Polski (1936–1938): IO (1936), MŚ (1938). Osiągnięcia: 1 (0–0–1) medal MŚ: 3 m. wielobój drużynowy (1938); 3 (1–1–1) medale MP: 1 m. ćwiczenia na poręczach (1936), 2 m. ćwiczenia na poręczach (1935), 3 m. wielobój indywidualny (1937). Zdobyła uprawnienia trenera i sędziego klasy międzynarodowej (oceniała zawodników m.in. podczas IO w 1952 i 1960). Odznaczona Brązowym Krzyżem Zasługi.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999; B. Tuszyński: Polscy olimpijczycy XX wieku (1924–2002). Współpr. H. Kurzyński, A. Tuszyńska. T. 2: N–Ż. Wrocław 2004.

dyplom-pamiatkowy-ossadnik przepustka-olimpijska-ossadnik
Matylda Ossadnik - dyplom pamiątkowy (1936 r.) Matylda Ossadnik - przepustka olimpijska (1936 r.)

 

OSSOWSKIEGO Michała ULICA, nazwa od 1951; obrzeżna w pd. części ►Osiedla Witosa; przebieg w półkolu; zabudowa nowoczesna, niejednolita (budynki niskokondygnacyjne i wielokondygnacyjne). Ważniejsze obiekty: przedsiębiorstwo kartograficzne, firmy usługowe (kuśnierstwo, fryzjerstwo, samochodowe), sklep sieci Biedronka, place zabaw.

OWSISKA, kolonia w najbardziej na zachód wysuniętej części ►Załęskiej Hałdy. Istniała w XIX w.; składała się z kilkunastu domków. Nazwa nawiązuje do uprawy owsa (zob. ►Zbóż uprawa) w tej części Załęża. Terminem tym określano też pobliski rejon leśny (zob. ►Lasy).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; L. Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010.

 

P

PARAFIA PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO I ŚWIĘTEGO HERBERTA NA OSIEDLU WITOSA, erygowana 14 IX 1982 poprzez wyłączenie części obszaru z ►parafii św. Józefa w Załężu i ►parafii Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie; należy do dekanatu Katowice-Załęże; liczy ponad 13 tys. parafian. Zaczątkiem były punkty katechetyczne w bloku na ►Obrokach (1972, 1977) i przy ►ul. Wincentego Witosa (1980). Pierwszym wielkim nabożeństwem była pasterka polowa 24 XII 1980 celebrowana przez bp. Czesława Domina. 27 IX 1981 odprawiono mszę polową w miejscu, gdzie miała powstać świątynia, a od X 1981 w każdą niedzielę odprawiano w tym miejscu mszę św. i codziennie wieczorem różaniec. Rozpoczęto przygotowywanie terenu pod budowę. Kierowanie i nadzór nad pracami powierzono załęskiej parafii św. Józefa. 13 XII 1981 odprawiono mszę św. w tymczasowej kaplicy w baraku z blachy o wymiarach 29 x 8 m. 20 V 1984 poświęcono kaplicę w domu katechetycznym; przez następne 9 lat miejsce to było tymczasowym kościołem. Od 1993 parafia funkcjonuje przy ►kościele p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta. Zasiegiem obejmuje ►Obroki i ►Osiedle Witosa. Działające grupy parafialne: Dzieci Maryi – Eucharystyczny Ruch Młodych, Katecheza dorosłych, Ministranci, Lektorzy, Nauczyciele, Odnowa w Duchu Świętym, Pomocnicy Maryi Matki Kościoła oraz Żywy Różaniec, Ruch Domowego Kościoła (Oaza Rodzin), Ruch Światło – Życie (Oaza Młodzieżowa), Parafialny Klub Seniora, Poradnia Życia Małżeńskiego, Studenci i młodzież pracująca, Zespół Charytatywny.

Duszpasterze parafii Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta

Imię, nazwiskoFunkcjaLata urzędowania
Leon Połednik kierownik budowy - wikary z załęża 1981–1982
Leonard Bogacki proboszcz 1982–1987
Henryk Wicik administrator 1987–1988
Władysław Nieszporek proboszcz 1988–1998
Józef Grygier proboszcz 1998 – nadal


www.osiedlewitosa.katowice.pl/viewpage.php?page_id=1; www.archidiecezja.katowice.pl/index.

PARAFIA ŚWIĘTYCH CYRYLA I METODEGO W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, parafia rzymskokatolicka powstała w 1942 jako lokalia z ►parafii św. Józefa w Załężu. Do parafii należą ulice: ►F. Bocheńskiego, Brygadzistów, Chodnikowa, Dobrego Urobku, Dolna, ►Kochłowicka (praktycznie do autostrady ►A4), Okrężna, Przekopowa, Przodowników, Ścianowa, Upadowa, Wrębowa, Załęska Hałda. W 2001 skupiała 737 wiernych; jedna z najmniejszych parafii w archidiecezji katowickiej. W 1937 powstała kaplica (stacja duszpasterska) w pomieszczeniu miejscowej ►restauracji Günthera (popular. Ginterówka, w zasadzie ►Waldschloss); w l. 1938−1939 funkcjonowała w pomieszczeniu ►Szkoły Podstawowej nr 25 w Załęskiej Hałdzie; w okresie ►II wojny światowej w dawnej siedzibie oddziału ►Związku Strzeleckiego w Załęskiej Hałdzie; kolejne kaplice były obsługiwane przez duchowieństwo dochodzące z ►parafii św. Józefa w Załężu. W 1942 ustanowiono lokalię, a lokalistą został ks. Tadeusz Lichota. W l. 1941−1945 duchowni objęli opieką duszpasterską więźniów w ►obozie pracy przy szybie ►Wschodnim. Po 1945 dawna kaplica została zamieniona na dom mieszkalny; postanowiono, że nowa świątynia powstanie w adaptowanym budynku cegielni ►koncernu Hohenlohe (poświęconym 11 IX 1945). W l. 1945−1979 kuracja (z administratorem w l. 1949−1959); odrębna parafia od 1979, potwierdzona w 1992 przy ►kościele pw. Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie. W 1953 liczyła 2,5 tys. wiernych, w tym 1,5 tys. polskich reemigrantów z Francji (1947−1948), osiedlonych w kolonii ►Załęska Hałda (fińskie domki). Z końcem l. 50. XX w. objęła część terenów należących dotąd do parafii św. Ludwika Króla w Panewnikach. Dała poczatek ►parafii Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta (1982) na ►Osiedlu Witosa, której przekazała 3/4 mieszkańców (spadek liczby parafian z 4 tys. w 1968 do ok. 1 tys. w 1982; pozostali przeważnie wierni w podeszłym wieku). Do 2010 prowadziła katechizację w szkole.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. AL 02506, 02509.

Duszpasterze parafii Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie

Imię, nazwiskoFunkcjaLata urzędowania
Teodor Lichota lokalista 1942−1943
Stefan Śmigielski OMI lokalista 1943−1945
Julian Maruszewski lokalista 1945
Marian Gazek kuratus 1945–1949
Zygmunt Bauer administrator 1949–1959
Karol Machnik kuratus 1959–1979
Brunon Franielczyk proboszcz 1979–1982
Ryszrad Anczok proboszcz 1982–1984
Tadeusz Jaskółka proboszcz 1984–1990
Adam Zowada proboszcz 1990–1991
Michał Matejczyk administrator 1991–1992
Henryk Białas administrator 1992–1993
proboszcz 1993–2011
Adam Kępowicz proboszcz 2011 – nadal


PARAFIE W ZAŁĘŻU: ►Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie, ►św. Jerzego w Załęskiej Hałdzie, ►św. Józefa w Załężu, ►Podwyższenia Krzyża św. i św. Herberta na Osiedlu Witosa.

PIERWSZA DRUŻYNA HARCERSKA im. BOLESŁAWA CHROBREGO W ZAŁĘŻU, odegrała pionierską rolę w rozwoju harcerstwa (męskiego)w Katowicach; zał. 6 VI 1920; 28 XII 1920 podzielona na: Pierwszą Druzynę Harcerską im. Bolesława Chrobrego (starsi, ponad 15-letni chłopcy) i ►Drugą Drużynę Harcerską im. Jana III Sobieskiego (młodsi); w 1924 ponownie scalona. Prowadziła działalność plebiscytową: w 1920 zorganizowała wieczornicę z okazji rocznicy wybuchu powstania listopadowego (piosenki, scenki teatralne, gawędy tematycznie związane z rocznicą); brała udział w I zlocie harcerskim; harcerze ochroniali wiece i lokale wyborcze, walczyli w III powstaniu śląskim (zob. ►Powstania śląskie). Znalazła schronienie w ►Szkole Podstawowej nr 21 w Załężu. Po 1939 organizacja konspiracyjna, reaktywowana w l. 1945–1949, 1957–1961). Działacze: ►Stanisław Sapa, ►Jerzy Lis, Alfons Zgraja, Jan Sapa, H. Grabiński.
A. Czylok: Harcerska lilijka na Górnym Śląsku. Katowice 2002.

druzyna-im-chrobrego

I Drużyna Harcerska im. Bolesława Chrobrego w Załężu (lata 30. XX w.)

PILECKIEGO Witolda ROTMISTRZA SKWER, leży w południowej części ►Osiedla Witosa przy skrzyżowaniu ul. ►Wincentego Witosa i ►Michała Ossowskiego. Nazwa nadana uchwałą Rady Miasta Katowice nr LII/1070/10 z dnia 25 I 2009 (uchwała weszła w życie w 2010). Ważniejsze obiekty: obelisk (2012), place zabaw, krzyż przydrożny.
www.katowice.eu/katowic/skwer-rotmistrza-witolda-pileckiego.

PLUS, klub osiedlowy na ►Osiedlu Witosa. Mieszkańcy mogą korzystać z zajęć prowadzonych w sekcjach: Śląska Szkoła Aikido, Nauka gry na pianinie, Akcja Zima i Lato, Gimnastyka dla kobiet i dziewcząt (aerobik, pilates i callanetics), Koło rękodzieła, Koło brydża sportowego, Rodzinny Klub Turystyki Kolarskiej „Wagabunda”. Klub organizuje: międzypokoleniowe spotkania i imprezy integracyjne, spotkania Koło nr 14 Polskiego Związku Emerytów i Rencistów Klub Seniora PKPS; wystawy malarstwa, rysunku i grafiki artystów nieprofesjonalnych, ekspozycje dzieł i okazów kolekcjonerskich, rękodzieła, miniatur przedmiotów ozdobnych i użytkowych, modeli, widokówek, znaczków, etykiet, kartek okolicznościowych, fotografii, medali, odznaczeń i inne, zajęcia sportowe dla dorosłych (elementy samoobrony, boks, karate), zebrania mieszkańców, działkowców, Rady Nadzorczej Spółdzielni itp.
http://zaleskahalda.pl/Harmonogram-zajec,91.html.

POLA GÓRNICZE (nadania): ►Adam, ►Batory, ►Charlotte, ►Fortuna, ►Irena, ►Israel, ►Joseph, ►Kalina, ►Mała Helena, ►Rinaldo, ►Święty Krzyż, ►Victor, ►Załęże I, ►Załęże II, ►Zjednoczony Kleofas.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511/2; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

PÓŁNOCNY (pierwotnie Ulrich/Ulryk), nieistniejący szyb ►kopalni „Kleofas” na terenie Wielkich Hajduk; materiałowo-zjazdowy, od 1924 wentylacyjny; drążony od pocz. XX w. (głębokość 423,6 m). Jako nieczynny figurował jeszcze w II poł. l. 40. XX w. z przeznaczeniem do likwidacji.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511/2; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

PRZEDSIĘBIORSTWO GEODEZYJNO-KARTOGRAFICZNE KATOWICE, zlokalizowane przy ►ul. Stanisława Kossutha 9 na ►Osiedlu Witosa. Swój rodowód wywodzi z dwóch wcześniej powstałych przedsiębiorstw katowickich scalonych w 1975: 1) Katowickiego Okręgowego Przedsiębiorstwa Mierniczego (zał. Zarządzeniem nr 42 Prezesa Rady Ministrów z 2 IX 1951), przemianowanego m.in. na Zjednoczone Przedsiębiorstwa Geodezyjno-Kartograficzne GEOKART (1974), z siedzibami przy ul. K. Damrota 25 i ul. A. Zgrzebnioka, 2) Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Geodezyjnego Gospodarki Komunalnej (zał. 1954) przy ul. Brata Alberta 4, po 1980 z siedzibą na Osiedlu Witosa. W 2002 wpisane do rejestru przedsiębiorstw jako SA; zajmuje się produkcja map (w tym geologicznych) i książek.

PRZEDSZKOLE nr 26 im. MARIANA MROZA W ZAŁĘŻU, zlokalizowane przy ►ul. Juliusza Zarębskiego 7. Rodowodem sięga do dwóch placówek wychowawczych: ►Ochronki Domu Zgromadzenia Zakonnego Jadwiżanek w Załężu (zał. 1899) i przedszkola przy ►Szkole Podstawowej nr 20 (zał. 1927), od 1928 połączonych unią personalną. W 1936 uczęszczało do niego 165 dzieci. W 1945 placówka mieściła się początkowo w jednej izbie lekcyjnej SP nr 20 (od 1946 na drugim piętrze budynku); wkrótce powstały 3 oddziały (m.in. w ►Domu Kultury Huty Baildon). Do 1954 kontynuowana była praca wychowawcza w ochronce, w której uczestniczyło 150–200 dzieci. Od 1949 działało pod patronatem ►Fabryki Maszyn Górniczych „MOJ”. Do dyspozycji placówki oddano ogród ze zjeżdżalnią. W l. 1961–1964 przedszkole funkcjonowało w starym budynku SP nr 20 przy ►ul. Gliwickiej, od 15 IX 1964 w nowo wybudowanym lokum do wyłącznej dyspozycji przedszkola. Od 1 I 1965 jest samodzielną jednostką budżetową. W l. 1975–1978 uczęszczało do niego 97 dzieci. W 2014 placówce nadano imię Mariana Mroza. Kierownictwo przedszkola pełniła mistrzyni Gertruda Zagrodzka, obecnie Danuta Pękała.
http://przedszkole26.cba.pl/; kronika SP nr 20 w Załężu.

 

R

RACKET, klub tenisowy, zał. 1929 na ►Obrokach z inicjatywy grupy polskich inżynierów ►kopalni „Kleofas”. Był zrzeszony w Śląskim Związku Lawn-Tenisowym. Zawodnicy uczestniczyli w rozgrywkach tenisowych klasy B. Zbudował własne korty i domek klubowy. Funkcję prezesa pełnił Ślossorz. Rowiązany w 1936.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

RATAJA Macieja ULICA (od 1991, pierwotnie od 1951 Pawła Findera), dł. 0,7 km, w pn.-wsch. części ►Osiedla Witosa, administrowana przez Spółdzielnię Mieszkaniową. Ważniejsze obiekty: ►Przedszkole Miejskie nr 94, ►Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr 1 w Katowicach, ►Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej, ►Ośrodek Rehabilitacyjno-Rewalidacyjny.

RECKE zob. szyb ►Fortuna III.

 

S

SCHWARZENFELD zob. szyb ►Wschodni.

slawinski-wiktor

SŁAWIŃSKI Wiktor (26 VIII 1893, Karwina –1 V 1973, Kraków), działacz sokoli. Absolwent Gimnazjum Polskiego w Cieszynie i Polskiej Szkoły Górniczej w Dąbrowie k. Karwiny. Od 1909 w polskim ruchu sokolim w Orłowej; w 1911 założył gniazdo w Pietwałdzie i do 1919 sprawował funkcję naczelnika. W 1910 uczestniczył w Zlocie Grunwaldzkim, a w 1914 w kursie dla podoficerów Stałych Drużyn Sokolich. Do 1917 służył w armii austriackiej, brał udział w rozbrajaniu austriackiej załogi w kopalni „Eugeniusz” w Pietwałdzie. W 1919 zmuszony do opuszczenia Zaolzia. W l. 1919–1923 pracował w kopalni „Brzeszcze”. Do 1928 przebywał we Francji, pracę zawodową łączył ze społeczną w Związku Sokołów Polskich we Francji, został naczelnikiem tej organizacji. Po powrocie do kraju zatrudnił się jako sztygar na kopalni „Wujek”. Ożywił gniazdo ►TG „Sokół” w Załęskiej Hałdzie. Pełnił funkcję sekretarza, a od 1935 przewodniczącego komisji oświatowej Dzielnicy Śląskiej TG „Sokół” w Polsce; propagował zakładanie biblioteczek przy gniazdach sokolich, był zwolennikiem akcji oświatowej. W okresie okupacji hitlerowskiej pracował w tartaku, po 1945 w Centrali Zarządu Przemysłu Węglowego w Katowicach, w departamencie szkolnictwa zawodowego Ministerstwa Górnictwa i Energetyki w Katowicach. W l. 1953–1954 więziony na podstawie sfałszowanych zarzutów; potem kierował Działem BHP w Dąbrowskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

STELLA, drukarnia w Załężu, zał. 1924 przy ul. Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka) 96, właściciel Walenty Kosarz; w 1925 przeniesiona do Zawodzia. W jej miejscu funkcjonowała Wytwórnia Ksiąg Handlowych i Zeszytów Szkolnych (1925–1939); słabo wyposażona, na początku okupacji miała ulec likwidacji; przejęta przez spółkę Babisch (Walter Babisch z żoną) et Co prowadziła wytwórnię ksiąg buchalteryjnych; w l. 1945–1949 powrócono do pierwotnej nazwy.
APK, Izba Przemysłowo-Handlowa Katowice, sygn. E. 213; E. Długajczyk: Oblicze polityczne i własnościowe prasy polskiej w województwie śląskim 1922–1939. Katowice 1990.

naglowek-druku-stella

Nagłówek druku firmowego drukarni Stella, 1948 r.

SUROWCE MINERALNE, w Załężu wydobywano rudy cynku (►galman) i żelaza (►żelaziak), ►węgiel kamienny.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

SZABERPLATZ zob. ►Bazar „Załęże”

SZYBY KOPALNI KLEOFAS: ►Fortuna I, ►Fortuna II, ►Fortuna III, ►Północny, ►Wschodni I i II, ►Zachodni.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

 

Ś

ŚWIT, Pierwsze Śląskie Towarzystwo Ogródków Działkowych „Świt”, stowarzyszenie ►Towarzystwa Ogródków Działkowych Województwa Śląskiego z siedzibą w Załężu, zał. 7 IV 1929 pod nazwą Towarzystwo Ogródków Działkowych i Przydomowych z inicjatywy ►Śląskiej Izby Rolniczej (Władysław Włosik) oraz grupy miejscowej ►Związku Powstańców Śląskich na ►kolonii Ignacego Mościckiego (►Paweł Jacek, Weps). W statucie zapisano: „[...] grupa miejscowa ZPŚl. jest jednocześnie towarzystwem ogrodniczym, tak Towarzystwo Ogrodnicze jest grupą miejscową ZPŚl., organizacją czysto gospodarczą, opierającą się w działalności zawodowej o Śląską Izbę Rolniczą”. Od 1932 działało pod nazwą „Świt” z siedzibą w ►Szkole Podstawowej nr 24 im. Ignacego Mościckiego. Na walnym zebraniu 12 II 1933 uchwałą przyjęto zapis, że Pierwsze Śląskie Towarzystwo Ogródków Działkowych „Świt” jest równocześnie Towarzystwem Upiększania Kolonii i przejmuje wszelkie agendy towarzystw uporządkowania miast dla obwodu Katowice i ►Kolonii im. Prezydenta Ignacego Mościckiego. W 1929 skupiało 60 członków (powstańców śląskich), a w 1936 – 72. Honorowymi członkami byli: ►dr Adam Kocur i Władysław Włosik. Po chorzowskim było najsilniejszym ośrodkiem amatorskiego ruchu ogródków działkowych i przydomowych w województwie śląskim. Od 22 II 1933 funkcję prezesa pełnił Hubert Oczko, a wiceprezesa ►Józef Słomka. Reaktywowane w 1945, w 1956 zdobyło nagrodę wojewódzką. Utrzymywało się z funduszy ►Dzielnicowej Rady Narodowej Katowice Śródmieście Zachód. Obecnie tworzy dwa zespoły: 1) po północnej stronie ►ul. Gliwickiej na granicy z Osiedlem Tysiąclecia; 2) między ►ul. Józefa Skrzeka i torem kolejowym Katowice – Gliwice.
Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego: 1928–1938. Katowice 1938.

swit

Pierwsze Śląskie Towarzystwo Ogródków Działkowych Świt (lata 30. XX w.)

pawilon-swit

Pawilon w ośrodku pókolonijnym w Tow. Ogródków Działkowych Świt w Załężu (lata 30. XX w.)

tlok-pieczetny-swit

Odcisk tłoka pieczętnego Towarzystwa Ogródków Działkowych  Świt w Załężu (1937 r.)

 

T

TARGOWISKO ROLNO-SPOŻYWCZE W ZAŁĘŻU, jednostka handlowa Zakładu Targowisk Miejskich przy ►ul. Józefa Pukowca 23. Czynne codziennie przez 24 godz. na dobę. Handel prowadzony jest w sektorach: „Rolnik” (warzywa), „Jabłko” (owoce sadownicze), „Ziemniak”, „Cytrus” (owoce południowe), „Kiszonki” (kapusta i ogórki kwaszone), „Spożywka” (artykuły spożywcze przetworzone).
http://www.ztm.katowice.pl/obiekty.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” ZAŁĘSKA HAŁDA, gniazdo zał. 25 I 1920. W l. 1924–1926 nieczynne. W 1927 objęte mecenatem kopalni „Wujek”. Poświęciło sztandar 15 VI 1930. Ok. 1935 założyło sekcję ciężkiej atletyki. W l. 1939–1945 zawiesiło działalność, a w 1950 zostało zlikwidowane. Jako jedna z pierwszych organizacji w województwie śląskim wprowadziło do programu zapasy w stylu wolnym. Siedziby mieściły się w ►restauracji Günthera i ►restauracji Karola Mroncza (ob. ►Szkoła Podstawowa nr 25). W 1920 skupiało 72, a w 1930 – 140 członków. Należało do Katowickiego Okręgu Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce. Utrzymywało kontakty z sokolstwem polskim we Francji. Działacze: Franciszek Gola, Teodor Otremba, Jan Patalong, Otton Patalong, M. Przybyła, ►Wiktor Sławiński, Jan Śmigiel.
W. Ogrodziński: Dzieje dzielnicy śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

TRASA ROWEROWA nr 103, długość 7,1 km, utworzona w 2010. Biegnie od Parku Śląskiego, łączy ►Obroki, ►Osiedle Witosa, ►Załęską Hałdę, kończy bieg w Kokocińcu.
www.kztt.org.pl.

TRZCINIECKA STRUGA, niewielki strumyk w Załężu, tworzący od północnego zachodu historyczną granicę miejscowości; wpadał do stawu ►Trzciniec na wysokości oczyszczalni ścieków w Klimzowcu.

 

U

ULICE ZAŁĘŻA

Lp.Nazwa ulicyLokalizacjaLp.Nazwa ulicyLokalizacja
1. 18 Sierpnia Załęże 35. Macieja Załęże
2. Anioła Franciszka Załęże 36. Mamoka Macieja Załęże
3. Badury Szymona Załęże 37. Marcina Załęże
4. Bardowskiego Piotra Osiedle Witosa 38. Mościckiego Ignacego Osiedle Witosa
5. Barlickiego Norberta Osiedle Witosa 39. Musialika Piotra Załęże
6. Bocheńskiego Feliksa Załęska Hałda 40. Narutowicza Gabriela Załęże
7. Bogusławskiego Wojciecha Załęże 41. Obroki Osiedle Witosa
8. Borysa Szymona Załęże 42. Okrężna Załęska Hałda
9. Bracka Załęże 43. Ondraszka Załęże
10. Brygadzistów Załęska Hałda 44. Ossowskiego Michała Osiedle Witosa
11. Chodnikowa Załęska Hałda 45. Piechy Józefa Załęże
12. Cholewy Jerzego Załęże 46. Pośpiecha Pawła ks. Załęże
13. Ciemały Józefa Załęże 47. Pokoju Załęże
14. Czoika Leopolda Załęże 48. Przekopowa Załęska Hałda
15. Dobrego Urobku Załęska Hałda 49. Przodowników Załęska Hałda
16. Dolna Załęska Hałda 50. Pukowca Józefa Załęże
17. Dudka Franciszka Załęże 51. Rataja Macieja Osiedle Witosa
18. Dulęby Henryka Osiedle Witosa 52. Skrzeka Józefa Załęże
19. Gliwicka Załęże 53. Sławka Walerego Osiedle Witosa
20. Gminna Załęże 54. Szewczenki Załęże
21. Grabskiego Władysława Osiedle Witosa 55. Ścianowa Załęska Hałda
22. Grządziela Jakuba Załęże 56. Ślusarska Załęże
23. Herberta św. plac Osiedle Witosa 57. Tokarska Załęże
24. Janasa Wincentego Załęże 58. Upadowa Załęska Hałda
25. Kempki Roberta Załęże 59. Wiśniowa Załęże
26. Klimczoka Załęże 60. Witosa Wincentego Osiedle Witosa
27. Kochłowicka Załęska Hałda 61. Wolnego Józefa Załęże
28. Koczeby Jana Załęże 62. Wolskiego Michała Załęże
29. Kolońska Osiedle Witosa 63. Wrębowa, Załęska Hałda
30. Kossutha Stanisława Osiedle Witosa 64. Wyplera Jana Załęże
31. Kupca Jana Załęże 65. Załęska Hałda Załęska Hałda
32. Kwiatkowskiego Eugeniusza Osiedle Witosa 66. Zamułkowa Załęże
33. Lelewela Joachima Załęże 67. Zarębskiego Juliusza Załęże
34. Lisa Załęże 68. Żelazna Załęże

ULRICH (Ulryk) zob. szyb ►Północny.

 

V

VEREIN ZALENZER SPORTFREUNDE, niemieckie stowarzyszenie sportowe, zał. III 1922, jednosekcyjny klub piłkarski. Siedziba mieściła się w restauracji Ani Ebel. Do VI 1923 członek Oberschlesische Fußballverband, w 1923 przyłączyło się do Górnośląskiego Związku Piłki Nożnej w Katowicach. Nie wykazało żadnej aktywności sportowej. Zastrzeżenia do pracy klubu miały katowicka i załęska policja, traktując klub jako siedlisko szowinistów niemieckich. Funkcję prezesa pełnił Paweł Ameske.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

VIA MAGNA, średniowieczny trakt komunikacyjny, wzmiankowany w akcie nadania przez księcia opawsko-raciborskiego ►Mikołaja z 15 XII 1360 ►Ottonowi z Pilczy Jaźwiec, Załęża, Bogucic etc. Przebiegała od Bańgowa przez Bytków do Dębu, Załęża, Ligoty, Piotrowic i Mikołowa; łączyła szlaki południowe (Racibórz, Cieszyn, Pszczyna) z szlakami handlowymi północnymi i północno-wschodnimi (Bytom, Czeladź i Kraków). Fragmentem tej drogi jest m.in. ►ul. Pawła Pośpiecha.
http://www.swjzaleze.katowice.opoka.org.plhistoria.

 

W

WALTER zob. szyb ►Fortuna II.

WIDUCH Wawrzyniec (10 VIII 1872, Bujaków – 22 VII 1946, Katowice-Dąb), działacz samorządowy; ostatni (1920–1924) burmistrz Załęża, członek Rady Miejskiej Katowic, współzałożyciel (1923) i członek zarządu Śląskiego Okręgowego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych w Katowicach, prezes ►Ochotniczej Straży Pożarnej w Załężu. Brat Jana Widucha – architekta. Pochowany na cmentarzu parafialnym w Dębie.
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

korespondencja-widucha-1 korespondencja-widucha-2

Korespondencja adresowana do burmistrza Wawrzyńca Widucha

WITOSA OSIEDLE, północna-zachodnia dzielnica Katowic, położona między Załężem, Załęską Hałdą – Brynowem i miastem Chorzów. Granice wyznaczają: ►autostrada A4, ►ul. Feliksa Bocheńskiego, ►Załęski Las oraz ►linia kolejowa nr 137. Zajmuje powierzchnię 3,49 km² (2,11% powierzchni miasta), w 2007 liczyła 12 401 mieszkańców (3,9% ludności miasta). Osiedle powstało na przełomie l. 70. i 80. XX w. na terenie ►Załęskiej Hałdy w miejscu wyburzonego osiedla fińskich domków ►Załęska Hałda. W 1983 nadano mu imię Wincentego Witosa. Jego zabudowę tworzą bloki z wielkiej płyty, w przeważającej części wielokondygnacyjne (od 2 do 11 pięter), wzdłuż ulic: ►Norberta Barlickiego, ►Michała Ossowskiego, ►Eugeniusza Kwiatkowskiego i ►Macieja Rataja (siatkę ulic oprócz nich tworzą: ►ul. Piotra Bardowskiego, ►ul. Henryka Dulęby, ►ul Kolońska, ►ul. Stanisława Kossutha, ►ul. Tadeusza Michejdy, ►ul. Ignacego Mościckiego, ►ul. Walerego Sławka, ►ul Wincentego Witosa). Projektantami osiedla byli: Janusz Grzegorczyk, Marek Oleś, Jerzy Rak i Andrzej Trybuś; projekt otrzymał I nagrodę w konkursie SARP. Położone jest na wys. 270–300 m n.p.m., pomiędzy ►obniżeniem Rawy (część północna) a ►Kochłowickimi Wzgórzami (część południowa), w niecce górnośląskiej (z dominacją osadów karbońskich – łupki, piaskowce i zlepieńce zawierające pokłady węgla kamiennego; pod utworami karbońskimi znajdują się osady z okresu dewonu – głównie margle, zlepieńce i dolomity; całość przykryta osadami czwartorzędowymi – polodowcowymi – jak gliny zwałowe, żwiry, piaski, muły, zlepieńce, iły). Pomimo silnej urbanizacji, na osiedlu występuje dużo terenów zielonych: lasy położone w zachodniej częśći (dęby, kompleksy brzozowo-sosnowe) oraz obszary zieleni urządzonej (►skwer rotm. Witolda Pileckiego, ►plac św. Herberta). Na terenie osiedla znajdują się Rodzinne Ogrody Działkowe (stan z 2014): ►Baildon, ►Gonar i ►Nadzieja. Połączenia komunikacyjne – autobusowe: z Bogucicami, Chorzowem Batorym, Chorzowem II, Dąbrówką Małą, Dębem, Halembą, Janowem, Józefowcem, Kochłowicami, Ligotą, Ochojcem, os. Tysiąclecia, Piotrowicami, Szopienicami, Śródmieściem i Załężem (linie KZK GOP nr: 51, 70, 109, 115, 130, 130N, 138, 165, 177, 193, 238). Obiekty: ►kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta, ►krzyż Boża Męka, ►Zespół Szkół Ogólnokształcących, ►Zespół Szkół Prywatnych, 4 przedszkola miejskie (nr 13, nr 50, nr 85, nr 94), baza Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. w Katowicach, Klub Osiedlowy ►Plus, ►Miejska Biblioteka Publiczna nr 12, punkty handlowe: małe sklepy należące do osób prywatnych oraz sklepy wielkopowierzchniowe (w tym obiekty sieci Biedronka, Lewiatan, Rabat), Prokuratura Rejonowa Katowice-Wschód, ►Śląski Oddział Wojewódzki Narodowego Funduszu Zdrowia, ►Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych, kluby sportowe: ►Goliat, ►Zawisza. Przez tereny osiedla przebiegają: ►Szlak Turystyczny 25-lecia PTTK, ►Trasa rowerowa nr 103.

osiedle-witosa1

osiedle-witosa2

osiedle-witosa3

Osiedle W. Witosa

WITOSA Wincentego ULICA, główna ulica w katowickiej dzielnicy ►Osiedle Witosa, wytyczona na ►dworskich obszarach w Załężu, ten sam status miała na osiedlu fińskich domków ►Załęska Hałda. W l. 80. XX w. przy ulicy wzniesiono budynki mieszkalne z „wielkiej płyty”; 4- i 8-kondygnacyjne bloki zaprojektowali: Jerzy Rak, Marek Olas, Andrzej Trybuś i Janusz Grzegorczyk z firmy „Inwestprojekt Katowice”. Ulica ma ważne znaczenie komunikacyjne, usytuowane są przy niej: rondo Aleksandry Śląskiej, rondo Józefa Olejniczaka, ►skwer rotm. Witolda Pileckiego, ►plac św. Herberta i krzyż przydrożny z pocz. XX w. Siedziby mają: ►Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 7 (Gimnazjum nr 6, Szkoła Podstawowa nr 33), ►Zespół Szkół Prywatnych, firmy handlowo-usługowe, biura rachunkowe, prywatna szkoła podstawowa, Biuro Projektowo-Inwestycyjne Służby Zdrowia, Complex of Silesian International Schools, Poradnia dla Dorosłych i Dzieci, Miejskie Przedszkole nr 13.

ulica-witosa

ul. W. Witosa

WLADISLAWA zob. ►Fortuna.

WOLNOŚĆ ZAŁĘSKA HAŁDA, RKS, piłkarski, zał. 24 VII 1932 z siedzibą przy ►ul. Załęska Hałda; członek Stowarzyszenia RKS w Katowicach. Pierwszy występ 15 VIII 1932 (porażka z RKS Katowice 1:5 z okazji święta sportu robotniczego); 2 członków grało w reprezentacji Katowic w meczu z RKS Mikulczyce. Próba reaktywacji w 1945 przez działaczy ►OMTUR i ►PPS z ►Załęskiej Hałdy zakończyła się na jednym apelu prasowym. Prezes: Faustyn Derej.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

WROCHEM Fryderyk von (? – 1837, Załęże), syn starosty raciborskiego Jana Henryka Wrochema; współwłaściciel (z żoną Charlottą z d. Skrbensky) Załęża w l. 1807–1837; współudziałowiec kopalń ►Charlotte, ►Helena; w 1827 podpisał ►reces uwłaszczeniowy dla chłopów załęskich.
Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 1. Katowice 2012.

WSCHODNI (pierwotnie Schwarzenfeld), szyb wentylacyjny ►kopalni „Kleofas”, zaprojektowany w 1888 (głębokość 110 m), połączony z polem eksploatacyjnym WSCHODNIM I na poziomie 86 m. Początkowo drewniana wieża szybu w 1904 została zastąpiona metalową, a kołowrót ręczny zmieniony na elektryczny. Po 1922 połączony systemem transportowym Koleje Kopalni Kleofas (do 1981) z lokomotywownią; w szybie znajdował się m.in. magazyn cegieł.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; P.Nadolski, K. Soida, D. Keller, E. Wieczorek , Węzeł kolejowy Katowice 1846–2017, Katowice 2017.

szyb-wschodni-kleofas

Szyb wschodni kopalni Kleofas

 

Z

ZACHODNI (pierwotnie Cäsar), szyb wentylacyjny ►kopalni „Kleofas”, położony na południowym brzegu ►Rawy; drążony w l. 1890–1891 (głębokość 87 m), oddany do użytku w 1893; przekrój szybu: okrągły i beczkowaty; w l. 1895–1896 pogłębiony do 447 m; w 1898 wyposażony w metalową wieżę.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZAKŁAD WYROBÓW ŚLUSARSKICH I KOWALSKICH BRACI DZIACZKO zob. ►Dziaczko.

ZAŁĘSKA HAŁDA, Spółdzielnia Mieszkaniowa w Katowicach przy ►ul. Eugeniusza Kwiatkowskiego 8; powstała 1 VII 1991 – wydzielona z zasobów mieszkaniowych Spółdzielni Mieszkaniowej „Górnik” w Katowicach, przejmując 3397 członków. Została zarejestrowana przez Sąd Rejestrowy w Katowicach 6 VII 1991. Przy Spółdzielni prowadzi działalność Agencja Pośrednictwa Nieruchomości Załęska Hałda.
http://zaleskahalda.pl/O-nas,47.html.

ZAŁĘSKA HAŁDA, historyczne osiedle ►kopalni „Kleofas”, która przeznaczyła na ten cel 40,54 ha gruntu z ►majątku ziemskiego Załęże. Budowę rozpoczęto 1 III 1947. Składało się z 455 domków, w tym 250 fińskich (drewnianych) i 5 olsztyńskich (drewnianych, otynkowanych z zewnątrz). Osiedle wyposażono w oświetlenie uliczne, jednak nie było ono skanalizowane, a wewnętrzne drogi nieutwardzone. Na terenie osiedla funkcjonowały: świetlica kopalniana, szkoła, przedszkole i żłobek. W 1956 skupiało 3020 mieszkańców, głównie napływowych z okolicznych województw i repatriantów z Francji, Belgii i Niemiec. W 1976 zostało zlikwidowane; na jego miejscu powstało ►Osiedle Witosa.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. AL. 2529; Kronika parafii pw. św. Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie – na probostwie; L. Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010.

ZAŁĘSKA SZKLARNIA, huta szkła w Załęskiej Hałdzie, zał. 1820 (Salman, Karl Edler, Hans Glass), w 1822 zakończyła działalność. Budynki po zaadaptowaniu zostały przejęte przez uruchomioną w tym samym miejscu hutę cynku ►Johanka.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalnia „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZAŁĘSKI PARK, park miejski w dzielnicy Załęże przy ►ul. Gliwickiej w rejonie skrzyżowania z ►ul. Jana Pawła II, obok ►Młodzieżowego Domu Kultury Załęże, pomiędzy ►torami kolejowymi a ►Miejskim Przedszkolem nr 39. Utworzony 26 VII 2010, powstał na terenie ►Ogrodu Jordanowskiego (modernizowanego w l. 2008–2010). Obiekty: plac zabaw dla dzieci, kompleks sportowy.

ZAŁĘSKI POTOK, ciek wodny na terenie Załęża, dopływ ►Osieka; źródła 300 m na południe od ►ul. Kochłowickiej, płynął w kierunku wschodnim (►ul. Żeliwna), przez tereny nadań górniczych (►Jenny, ►Charlotte, ►Victor), na przełomie l. 30.–40. XX w. przez zapadlisko górnicze (wydobycie iłu żelazistego), tworząc bagnisko (najniższy punkt ►ul. Bocheńskiego).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZAŁĘŻE I (Johann Sobieski, Christnachtschacht, Zalenze), nazwa (od 31 XII 1937) pola górniczego ►kopalni „Kleofas” (856,363 kuksy); nadane pierwotnie 15 VIII 1854 ►Ernestowi Georgowi de la Tour (na jego wniosek z 1853);  odkupione w 1880 przez ►Spadkobierców Gieschego; część kuksów nabył ►Magnus Teodor von Moltke (po II wojnie światowej fakt niemieckiego pochodzenia właściciela władze „ludowej Polski” próbowały wykorzystać do pozbawienia odszkodowania za to pole amerykańskich właścicieli ►koncernu Giesche).
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZAŁĘŻE II (Christnachtschacht Ertgänzung), nazwa (od 31 XII 1937) pola górniczego ►kopalni „Kleofas” (339 kuksów).
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511.

06 KATOWICE (także: „06” Zalenze, „06” Załęże), KS założony 23 VIII 1906 pod patronatem ►kopalni „Kleofas” („Cleofasgrubbe”), pierwszy górniczy klub sportowy na ziemiach polskich. Pierwotnie jednosekcyjny, należał do Süd-Ostdeutsche Fußballverband. Siedziby: w restauracji u Golczyka, od 1925 – Ani Ebel, przy ul. Zamułkowej 1 w budynku gminy Załęże. Finansowo był związany z Volksbundem. Spolonizowany w l. 30. XX w. Od poł. l. 20. XX w. wielosekcyjny – sekcje: bokserska (1925), ciężkoatletyczna (1925), hokeja na lodzie (1935–1939), lekkoatletyczna (1926–1931, połączyła się z sekcją lekkoatletyczną KS „Pogoń” Katowice), piłki nożnej (1906–1939), tenisowa (1928–1933). Władze hitlerowskie przekazały sprzęt i boisko Turn- und Sportverein 1895. Należał do Śląskiego Okręgowego Związku Bokserskiego, Górnośląskiego Okręgowego Związku Lekkoatletycznego, Górnośląskiego (Śląskiego) Okręgowego Związku Piłki Nożnej, Związku Tenisistów Województwa Śląskiego. Osiągnięcia: 1 (0–0–1) medal w lekkoatletyce kobiet (1928), udział w rozgrywkach tenisowych klasy A (1932–1933). Działacze: Heinrich Am Ende, Kołodziej (boks), Paweł Talaga, Karol Michatz, Łukasz Gruszka. Wyróżniony odznaką na X-lecie piłki nożnej.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1998, s. 67–68; „Siedem Groszy” 1933, nr 81.

ks-06-katowice

KS 06 Katowice III - sekcja lekkoatletyczna (1929 r.)

ZESPÓŁ SZKÓŁ NR 7 im. STANISŁAWA MASTALERZA W KATOWICACH, zlokalizowany przy ►ul. Gliwickiej 228; zalążkiem była Zasadnicza Szkoła Zawodowa dla Pracujących ►Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Katowicach (utworzona 1 IX 1963) z siedzibą przy ul. Zawadzkiego 26 (ob. ul. Sokolska), gdzie funkcjonowała również Zasadnicza Szkoła Dokształcająca nr 1; od 1966 wraz z Technikum Samochodowym na terenie zajezdni tramwajowej w Katowicach-Bogucicach (zwanej często „Na Bagnie”); od 1 IX 1975 Zespół Szkół Zawodowych (Technikum Samochodowe dla Pracujących WPK; Zasadnicza Szkoła Zawodowa WPK, Średnie Studium Zawodowe WPK); od 1977 pod aktualnym adresem jako Zespół Szkół Komunikacyjnych z Zasadniczą Szkołą Zawodową Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej (PKS). 26 X 1977 Zespołowi Szkół Komunikacyjnych nadano imię Stanisława Mastalerza i wręczono sztandar. 1 IX 1994 utworzono w ramach Technikum Samochodowego klasy ekonomiczne o specjalności ekonomika i organizacja przedsiębiorstw, rozpoczęto też edukację dziewcząt; od 1 VII 1996 funkcjonowała jako Zespół Szkół Komunikacyjnych i Ekonomicznych z Liceum Ekonomicznym. 1 IX 2007 nastąpiła fuzja z Gimnazjum nr 7 i szkole nadano aktualną nazwę. W skład zespołu wchodzą obecnie: Technikum nr 7 o specjalnościach technik mechanik i technik ekonomista, Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 5 o specjalności mechanik pojazdów samochodowych, Gimnazjum nr 7. Nauka odbywa się w klasopracowniach przedmiotowych.
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

zespol-szkol-nr7

Zespół Szkół nr 7 im. Stanisława Mastlerza

ZJEDNOCZONY KLEOFAS (Consolidirte Cleophas), nazwa (od 31 XII 1937) pola górniczego ►kopalni „Kleofas” (6314,912 kuksów); powstało 27 V 1856 ze scalenia pól górniczych kopalń „Adam” i „Eva”; nadane ►Karolowi Goduli; od 1880 w rękach ►Spadkobierców Gieschego.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZUR GOTTES GNADE zob. ►Fortuna.

 

Ż

ŻELAZIAK (Eisenstein), ruda żelazna powstała w okresie karbońskim. W Załężu występowała pomiędzy warstwami orzeskimi i załęskimi. W XIX w. jej odmiany: czerwonawa, ziemista, brunatna, błękitna wydobywane były wraz z węglem kamiennym w kopalni ►„Charlotte” w szybie Christov. Wydobywcą był pruski skarb państwa, odbiorcą zaś Huta Królewska.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.