K

 

KACZMAREK Paweł (3 I 1900 – 31 VIII 1940, Mauthaussen), zatrudniony jako pracownik umysłowy w Załężu, powstaniec wielkopolski, uczestnik walk w obronie Katowic w 1939. Aresztowany 2 II 1940, więzień Buchenwaldu i Mauthausen-Gussen.
A. Szefer: Losy powstańców śląskich w latach okupacji hitlerowskiej. Katowice 1970.

KAISERGARTEN (kolejni właściciele: Grünfeld, Wissmach, Świtała), restauracja w Załężu przy ul. S. Wojciechowskiego (obecnie ►ul. Gliwicka) 7; zał. ok. 1873 – z werandą, salą teatralną, salą bilardową i ogrodem; miejsce I (1925) i II (1926) mistrzostw Polski w zapasach (st. klasyczny) i podnoszeniu ciężarów.
L. Musioł: Załęże. Monografia historyczna parafii św. Józefa. Stalinogród 1955; A. Steuer: Dzieje ciężkiej atletyki na Górnym Śląsku 1878–1945. Katowice 1986.

KALINA, nazwa pola górniczego ►kopalni „Kleofas” na terenie Chorzowa Batorego (895,652 kuksów), nadane w 1845 Wilhelmowi Ferdynandowi Elsnerowi von Gronow na Kalinowicach; od 1880 należało do ►Spadkobierców Gieschego.

KAPLICA W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, pierwotnie arenda (z drewna i słomy) w pobliżu ►Lasu Załęskiego; pod koniec XIX w. oberża murowana, z dużą salą, wybudowana przez Maksymiliana Retta. Na pocz. l. 30. XX w. przejęta przez ►koncern Hohenlohe i przekształcona w kaplicę.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

KATOLICKI ZWIĄZEK CZELADNIKÓW zob. ►Katholische Gesseelenverein

KATOLICKIE STOWARZYSZENIE MŁODZIEŻY MĘSKIEJ W ZAŁĘŻU zob. ►Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej w Załężu

KATOLICKIE STOWARZYSZENIE MŁODZIEŻY ŻEŃSKIEJ (K.S.M.Ż.) W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, zał. 19 VI 1924 przez ks. Franciszka Wyciślika, pierwotnie ►Towarzystwo Katolickiej Młodzieży Żeńskiej. W l. 20. XX w. nie należało do żadnych wyższych struktur organizacyjnych katolickiego ruchu młodzieżowego diecezji śląskiej; w l. 30 XX w. działało pod nazwą K.S.M.Ż.; w 1935 skupiało 28 członkiń. Było jedną z organizacji Akcji Katolickiej; prowadziło teatr amatorski; szerzyło kulty: św. Teresy od Dzieciątka Jezus, Niepokalanego Serca Maryi, Najświętszego Serca Jezusowego. Opiekunowie: ks. Antoni Basztoń, Alojzy Dylus.
„Gość Niedzielny” 1926, nr 27, 46; „Rocznik Diecezji Śląskiej (Katowickiej) na rok 1932”. Katowice 1932.

KATOLICKIE TOWARZYSTWO MŁODZIEŻY POLSKIEJ zob. ►Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej w Załężu

KATOLICKIE TOWARZYSTWO ROBOTNIKÓW zob. ►Związek Katolickich Robotników

KATHOLISCHE GESELLENVERIN (Katolicki Związek Czeladników) w Załężu, niemiecka katolicka organizacja rzemieślnicza; zał. 2 XI 1902 w restauracji Augusta Marka (później stała się lokalem ►Katolickiego Związku Czeladników) przez działaczy z pokrewnej organizacji przy parafii NMP w Katowicach. Początkowo opanowana przez przedstawicieli zawodu obuwniczego (Michael Jelitta, Franz Scheda), później do aktywnych działaczy należeli stolarze Hans Klapettek i Johann Czenskowski, piekarz Joseph Gadatsch. Od 1910 otoczona opieką ►parafii św. Józefa w Załężu (ks. Sylwester Bacia, ►ks. Józef Kubis). Funkcje prezesa pełnili: Joseph Klappettek, Johann Poloczek (krawiec), Johann Warisch (szewc), Konstantin Wolny (kupiec). Od IV 1910 miała sztandar. Dla członków uruchomiono bibliotekę; funkcjonowała sekcja śpiewu (nauczyciel: Hieronymus Michatz), od 16 XI 1911 oddział śpiewu (własny sztandar od VI 1912). W 1911 związek liczył 20 członków, w 1920 – 111, w 1932 – 60. W 1935 powstał polski Katolicki Związek Czeladników.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. 02520, 2521; Pamiętnik – Festschrift zum 25jahrigen Stiftungsfeste des Kath.[olische] Gesellenvereins zu Katowice-Załęże am 27.–28.–29. April 1935 i z okazji założenia polskiego stowarzyszenia kat.[olickiego] czeladników w dniu 1 maja 1935 r.: 1910–1935. [b.m.w.] 1935; J. Myszor: Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821–1914. Katowice 1990.

KATOWICE III, dzielnica miasta Katowice, utw. w l. 1924–1925, objęła tereny byłej ►Gminy Załęże i Gminy Dąb oraz ►Dworskich Obszarów Załęża; w 1925 liczyła 27 633 mieszkańców. Miasto odziedziczyło po gminie: restaurację Grūnfelda (►Kaisergarten), ►Ratusz (Dom Gminny), ►Targowisko z budką, Dom Maszyn, szkoły podstawowe: nr I (zob. ►Szkoła Podstawowa Żeńska nr 20 im. Tadeusza Rejtana), nr II (zob. ►Szkoła Podstawowa Męska nr 21 im. Józefa Lompy), nr III (zob. ►Szkoła Podstawowa Żeńska nr 22 im. Juliusza Słowackiego), nr IV (zob. ►Szkoła Podstawowa Męska nr 23 im. Jana Kochanowskiego), ewangelicką (zob. ►Ewangelicka Szkoła Podstawowa nr 27 im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego), ►Szkołę Podstawową dla Niemieckiej Mniejszości Językowej im. Gabriela Narutowicza i ►Szkołę Podstawowa nr 25 im. Konstantego Damrota w Załęskiej Hałdzie. Pod zarządem wydziału opieki społecznej magistratu katowickiego były: ►Izba Matki i Dziecka, ►Kuchnia Ludowa, ►Świetlica nr 4, grunty rolne przed koleją przy ul. Lisa, przed szkołą przy ul. Wojciechowskiego. Dzielnica była podzielona na obwody, na czele których stali naczelnicy obwodowi: ►Leopold Świtała (ul. Narutowicza 20), Jan Korol (ul. Wojciechowskiego 55), ►Franciszek Długiewicz, ►Wilhelm Gajdzik, ►Piotr Zagórnik, Paweł Przewoźnik, Antoni Kozubek, Karol Lorenc, Józef Niesporek, Antoni Potyka.
„Wiadomości Administracyjne Miasta Katowic” 1929, z. 8.

KATOWICKIE PRZEDSIĘBIORSTWO INSTALACJI SANITARNYCH SA, pierwotnie przedsiębiorstwo państwowe, znane co najmniej od 1959 (budowa instalacji sanitarnej w szkole „tysiąclatce” w Czeladzi); od 1993 przekształcone w spółkę; zarejestrowane w 2002, z siedzibą przy ►ul. H. Dulęby na ►Obrokach; zlikwidowane w 2013.
www.sp7.czeladz.pl/nasza_szkola/historia_szkoly; archiwum.rp.pl/.../87493-Katowickie-Przedsiebiorstwo-Instalacji-Sanitar; dziennik ustaw.gov.pl/D1993089000001.pdf.

KEGEL Hugo (27 II 1852, Załęże – 25 VIII 1895, Berlin), pseud. Hartwig Kohler, poeta, dziennikarz; pracownik „Kattowitzer Zeitung” – korespondent gazety z Berlina, Lipska, Altenburga; autor szkicu historyczno-geograficznego Von der Drei-Kaiser-Ecke in Oberschlesien: historisch-geographische Skizze. Kattowitz, Verlag von Siwinna [1894] oraz Oberschlesien in der Dichtung: eine Antologie. Kattowitz, G. Siwinna [1897].
A. Steuer: Kalendarium dziejów Katowic. Katowice 2001.

KIK Franciszek (3 VIII 1933, Załęże – 18 IX 1991, Katowice-Załęże), trener bokserski, zawodnik klubów: „Górnik 1920” Katowice, „Zryw” Katowice, „Stal” huta „Baildon”, KS ►„06 Kleofas” Katowice w Załężu. Stoczył 120 walk, odnosząc 88 zwycięstw. Był trenerem KS ►„06 Kleofas”, w l. 70. XX w. asystentem trenera kadry narodowej, współodpowiedzialnym za przygotowania reprezentacji Polski na MŚ w 1974, pod koniec działalności szkoleniowej trenerem BKS „Śląsk” Ruda Ślaska. Od przełomu XX–XXI w. organizowane są zawody bokserskie Memoriał Franciszka Kika.
A. Steuer: 100-lecie Klubu Sportowego „06 Kleofas” Katowice. Katowice 2006.

KLASZTOR OJCÓW KAPUCYNÓW, zał. 2006 w mieszkaniu w starej kamienicy przy ►ul. Gliwickiej 195; placówka podległa Prowincji Małopolskiej Braci Mniejszych Kapucynów. Wspólnota 3 braci, tzw. itinerantów, prowadzi działalność duszpasterską wśród najuboższych mieszkańców dzielnicy (katecheza, spowiedź).
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014; https://www.kapucyni.pl/prowincja-krakowska-mainmenu-325/wspolnoty-krakow-668/wspolnota/kr/4-katowice-zaleze.

KLEOFAS (KWK „KLEOFAS”) [Cleophasgrubbe, Kleofasgrubbe], kopalnia węgla kamiennego, położona na ►Obrokach w Załężu, obok linii kolejowej i szosy Katowice – Chorzów Batory – Świętochłowice. Powstała w 1840 (nadanie z 15 VII); eksploatację rozpoczęto (metodą filarowo-zabierakową) w 1845 (pierwszy węgiel wydobyto szybem ►Bertram); w 1855 połączono ją z polami górniczymi i kopalniami ►Adam, ►Eva, Joseph, Jenny i Rinaldo. W połowie należała do ►Karola Goduli, a jej współwłaścicielem był Loebel Freund (żydowski kupiec i przedsiębiorca z Bytomia, dzierżawca folwarku w Bogucicach). Później przeszła w ręce Karola Neumanna (dyrektora dóbr hrabiego A.M. von Renarda ze Strzelec Opolskich). W 1867 roku została zatrzymana; w 1880 od spadkobierczyni K. Goduli, ►Joanny Gryzik-Schaffgotsch, kupiła ją firma Georg von Giesches Erben (zob. ►Spadkobiercy Gieschego) i uruchomiła ponownie w 1886 (kopalnia głębinowa). Od 1922 włączona do ►Giesche SA; w l. 1932–1937 nieczynna; w l. 1939–1945 należała do Giesche AG. Po 1945 została upaństwowiona, funkcjonowała w ramach ►Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego. W 1974 została połączona z sąsiednią kopalnią „Gottwald”, po fuzji przyjmując nazwę „Gottwald”; od 1984 należała do Katowickiego Gwarectwa Węglowego. Od 1990 powrót do historycznej nazwy. Od 1993 funkcjonowała w ramach Katowickiego Holdingu Węglowego; w 1996 została połączona z KWK „Katowice”. W 2001 zdecydowano o jej zamknięciu, co ostatecznie zrobiono w 2004. W 2014 większość zabudowań kopalni wyburzono; zachowano zabytkowe budynki pokopalniane, m.in.: straży pożarnej, stajni, stacji ratownictwa górniczego, elektrowni, ciepłowni, nadszybia szybu ►Fortuna III, maszynowni szybu ►Fortuna I.
Obiekty kopalni mieściły się w Katowicach-Załężu, ►Załęskiej Hałdzie, Chorzowie Batorym; były to szyby: ►Fortuna I, ►Fortuna II, ►Fortuna III, ►Północny, ►Wschodni I i II, ►Zachodni; co najmniej 2 cegielnie (►Kleofas I, ►Kleofas II); cechownia, chłodnia I, chłodnia II, chłodnica, kominy, kotłownia I, kotłownia II, kuźnia, lokomotywownia, łaźnia, markownia, oczyszczalnia wody, prochownia, skład cegły szamotowej, stacja ratownictwa górniczego, ślusarnia, remiza strażacka, stacja benzynowa, stadnina (od 1925 stajnia); piaskownia; pola górnicze (nadania): ►Adam, ►Batory, ►Charlotte, ►Fortuna, ►Irena, ►Israel, ►Joseph, ►Kalina, ►Mała Helena, ►Rinaldo, ►Święty Krzyż, ►Victor, ►Załęże I, ►Załęże II, ►Zjednoczony Kleofas, graniczące z polami kopalni „Nowy Wirek”, „Prezydent”, „Katowice” i „Wujek”.
W 1885 w kopalni było zatrudnionych 147 osób, w 1902 – 2710, w 1922 – 4016, w 1951 – 3171, w 1962 – 4480, w 1973 – 3606 osób. Na przełomie XIX i XX w. w kopalni pracowali obcokrajowcy (Ukraińcy, ►Włosi); w l. 1914–1918 zatrudniano kobiety i jeńców wojennych (także w l. 1939–1945), a w l. 1945–1957 więźniów i żołnierzy górników. W 1918 na terenie kopalni wybudowano budynki ►obozu jenieckiego; po 1945 funkcjonował ►obóz pracy.
W 1887 wybudowano pierwszy wodociąg w Katowicach, doprowadzający wodę do miasta z kopalni. Do 1923 do pracy w transporcie podziemnym wykorzystywano konie. Transport na powierzchni usprawniono, budując kolejkę liniową łącząca hutę „Bismarck” z szybem Recke (zob. ►Fortuna III) oraz sieć wewnętrznych i zewnętrznych linii kolejowych wąskotorowych. Do 1911 pod ziemią wykorzystywano oświetlenie karbidowe. W l. planu 6-letniego (1950–1955) dokonano intensywnej modernizacji. Pod ziemią stosowano obudowę filarową i ścianową. Wydobycie: 1886 – 2515 t węgla, 1900 – 703 940 t, 1920 – 684 600 t, 1939 – 441 900 t, 1946 – 712 000 t, 1960 – 1 490 000, 1970 – 1 966 000, 1979 – 2 797 331 t; produkowano: groszek, kostkę, kęsy, miał, orzech.
Obiekty socjalne: wybudowana w 1898 ►łaźnia (ogólnodostępna dla mieszkańców Załęża), z początku XX w.: ►dom kawalera, piekarnia, pawilon koncertowy, ►lodowisko, 225 domów mieszkalnych (ok. 1930) zamieszkałych przez 200 urzędników i 2142 członków rodzin robotniczych, ogródki przydomowe.
Wydarzenia historyczne: katastrofy górnicze w tym upamiętnione (►katastrofa 1896, ►katastrofa 1927), ►strajki (m.in. 1917, 1918, 1932 1980), udział górników w ►powstaniach śląskich (kompania Załęska), walki z dywersją niemiecką (zob. ►wrzesień 1939). Na terenie kopalni działały różne organizacje polityczne, zawodowe, społeczne, m.in. związki zawodowe (►Hirschdunkierowskie Związki Zawodowe, ►Zjednoczenie Zawodowe Polskie, Centralny Związek Zawodowy Polski), kluby sportowe (►06 Kleofas, ►Rakett), organizacje kulturalno-oświatowe (►Nasza Czytelnia, ►orkiestra dęta, różne chóry, np. ►Männer Gesang Verein), a także ►kasa pośmiertna kopalni, po 1945 sieć własnych spożywczych sklepów branżowych Spółdzielni Społem; szkolnictwo zawodowe, ►przedszkole, ►radiowęzeł, ►Dom Kultury, kino zakładowe ►Kleofas, zakładowa służba zdrowia, 17 ośrodków wczasowych i kolonijnych (l. 70. XX w.).
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511/2, 515; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; G. Grzegorek, A. Frużyński, P. Rygus: Kopalnie i huty Katowic. Katowice 2017, „Dziennik Śląski” 1898, nr 142.

Dyrektorzy kopalni od 1945 roku

Imię, nazwiskoLata sprawowania funkcji
Karol Fabris 1945
Stanisław Białobrzeski 1945–1950
Alojzy Godula 1950–1951
Wilhelm Pazurek 1951–1953
Zenon Nowicki 1953
Jagielski 1953
Józef Miodoński 1953
Bronisław Wartak 1953–1956
Edward Granek 1956–1965
Franciszek Dominik 1965–1967
Marian Gustek 1967–1974
Rudolf Ostrihansky 1974–1977
Ryszard Wojciechowski 1977–1980
Zdzisław Trzaska  1980–1987
Stanisław Chrobok 1987–1991
Jan Danowski 1991–1993
Albert Opala 1993–1996
Józef Chrostek 1996–2004

R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

KLEOFAS I, zakład produkcyjny ►kopalni „Kleofas” na terenie ►Załęskiej Hałdy, po raz pierwszy wzmiankowany w 1926, kiedy wyprodukował 2 315 000 tys. szt. cegły (klinkier), część eksportując m.in. do Francji. W l. 1931–1937 nieczynny; do stycznia 1939 uruchamiany sezonowo; wznowił produkcję w październiku 1939.
APK, zesp. Giesche SA, sygn. 2051.

KLEOFAS II, zakład produkcyjny ►kopalni „Kleofas”, ulokowany w pobliżu szybu ►Wschodniego. Ostatnie budynki zakładu zlikwidowano po II wojnie światowej.

KLEOFAS 06 KATOWICE, KS z siedzibą w Załężu-Obrokach (hala sportowa), zał. 1957 na bazie Koła Sportowego ►Górnik przy kopalni „Kleofas” (utworzonego w 1954), zarejestrowany 8 V 1958. W l. 1965–1989 w strukturach GKS Katowice. Reaktywowany 21 X 1990; najstarszy istniejący górniczy klub sportowy w Polsce (zob. Górnicze Kluby Sportowe), jest spadkobiercą 06 Zalenze, ►Robotniczego Klubu Sportowego Załęże, Górniczego Zakładowego Klubu Sportowego „Kleofas”, Klubu Sportowego „Górnik” Kleofas-Eminencja. Prowadzone sekcje: boks (1957 – nadal), szkółka karate kyokushin (1994–1997), kickboxing (l. 90 XX w.), skat (od 1984 w strukturach klubu, zał. l. 50. XX w.), szachy (2001–2009). W 1998 odegrał pionierską rolę w rozwoju boksu kobiecego. Od 2002 organizuje memoriał im. Alberta Opały. Działacze: S. Alijew, W. Andrzejczak, J. Kilka, A. Opala, M. Strogij; trener: Franciszek Kik. Czołowi sportowcy: S. Chorzela, M. Gruszecki, S. Kimla, D. Maj, A. Rybacki, M. Walas, M. Wygrabek. Osiągnięcia: w boksie – międzynarodowe: 1 (0–0–1) medal na Światowych Igrzyskach Wojskowych (1997), ogólnopolskie: I liga (1993–1994), 15 sportowców wywalczyło 26 (5–6–15) medali MP (1993–2009) w konkurencji męskiej, 8 sportsmenek zdobyło 19 (4–6–9) medali w rywalizacji kobiecej (2004–2018); w kickboxingu – 1 (0–0–1) medal MP (1995); w skacie – 2 (0–2–0) medale MPJ (2000, 2003).
A. Steuer: 100-lecie Klubu Sportowego 06 Kleofas Katowice. Katowice 2006; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

Osiągnięcia Kleofas 06 Katowice na MP w boksie

RokImię, nazwiskoKategoria wagowaMiejsce
1993 Andrzej Charmułowicz superciężka 3
1993 Mariusz Matusiak lekka 3
1994 Marek Gruszecki ciężka 2
1994 Adam Kaczmarek półśrednia 3
1995 Krzysztof Kusz papierowa 1
1996 Marcin Walas kogucia 1
1996 Andrzej Włodarczyk ciężka 2
1996 Marek Gruszecki ciężka 3
1996 Marek Gruszecki ciężka 3
1996 Albert Rybacki półciężka 3
1997 Marcin Walas kogucia 1
1997 Albert Rybacki półciężka 3
1998 Adam Kaczmarek lekkośrednia 3
1998 Albert Rybacki półciężka 2
1998 Krzysztof Kusz papierowa 3
1998 Krzysztof Suchomski lekka 3
1999 Marcin Walas piórkowa 1
1999 Sikora Rafał lekka 3
1999 Andrzej Ziora musza 3
2000 Andrzej Ziora musza 2
2000 Przemysław Maszczyk musza 3
2001 Arkadiusz Małek półśrednia 3
2002 Arkadiusz Małek lekkośrednia 2
2002 Przemysław Maszczyk musza 2
2002 Michał Jurek musza 3
2002 Katarzyna Nizio 67,5 kg 3
2004 Monika Chorzela 57 kg 1
2005 Magdalena Wygrabek 70 kg 2
2006 Magdalena Wygrabek 70 kg 2
2007 Sylwia Kimla 75 2
2007 Magdalena Wygrabek 70 kg 3
2009 Reinhold Bromboszcz kogucia 1
2012 Angelika Grońska 48 kg 3
2012 Izabela Gil 81 kg 3
2014 Angelika Grońska 48 kg 2
2014 Aleksandra Talaga 69 kg 3
2015 Angelika Grońska 48 kg 1
2016 Angelika Grońska 48 kg 1
2016 Monika Serafin 57 kg 3
2016 Aleksandra Talaga 64 kg 3
2017 Angelika Grońska 51 kg 1
2017 Aleksandra Talaga 64 kg 2
2018 Monika Serafin 60 kg 2
2018 Aleksandra Talaga 64 kg 3

 

KOCHŁOWICKIE WZGÓRZA, część ►Katowickiego Płaskowyżu. Obejmują cały obszar ►Załęskiej Hałdy; najwyższy punkt 338 m n.p.m. (w części pd.-zach.); powierzchnia kopulasta, miejscami spłaszczona; zalesione (zob. ►Las Załęski), rozcięte lokalnie głębokimi dolinami (45–50 m); u podnóża wystepują osady karbońskie; powierzchnia przykryta kilkumetrową warstwą osad plejstoceńskich; opadają w kierunku skrzyżowania ►ul. Feliksa Bocheńskiego z ►ul. Załęska Hałda; część pólnocna i wschodnia położone średnio na wys. 280 m n.p.m.
D. Absalon, S. Czaja, A.T. Jankowski: Środowisko geograficzno-przyrodnicze. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. Katowice 2012.

KOLONIE I OSADY zob. ►Dwunastu Apostołów, ►Hegenscheidta, ►Johanka, ►kopalni „Kleofas”, ►Kolonia Ignacego Mościckiego, ►Kuźnica Załęska, ►Obroki, ►Owsiska, ►Osiedle Witosa, ►Załęska Hałda, ►Załęska Hałda (fińskie domki).

KOŁO MŁODZIEŻY ABSTYNENCKIEJ zob. ►Związek Abstynentów w Załężu

KOŚCIOŁY W ZAŁĘŻU: ►p.w. Świętych Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie, ►p.w. św. Jerzego w Załęskiej Hałdzie, ►p.w. św. Józefa w Załężu, ►p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Herberta na Osiedlu Witosa.

KOŚCIÓŁ p.w. PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO I ŚW. HERBERTA NA OSIEDLU WITOSA, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Norberta Barlickiego 2, budowany w l. 1984–1993 – budowniczy: ks. Leonard Bogacki (1984–1987), ks. Henryk Wicik (1987–1988), ks. Władysław Nieszporek (1988–1993). Świątynia dwupoziomowa, wzniesiona wg projektu: Janusza Grzegorzaka, Jerzego Raka i Tadeusza Szczęsnego (konstrukcja). Wnętrze zaprojektował Piotr Kłosek. 16 V 1993 metropolita katowicki abp damian Zimoń dokonał poświęcenia kościoła. W ołtarzu zostały złożone relikwie świętych męczenników Tymoteusza i Wiktoryny. 17 XII 1993 bp Gerard Bernacki poświęcił dolny kościół, do którego krzyż ołtarzowy został przeniesiony z tymczasowej kaplicy. Wcześniej – 8 XII 1990 – poświęcono dzwony. W pierwszą rocznicę poświęcenia w kościele umieszczono figury: św. Barbary – patronki górników i św. Maksymiliana Kolbego – która ma upamiętniać, że kamień węgielny kościoła został poświęcony w Rzymie, podczas jego kanonizacji. W obydwu kościołach znajdują się organy; w kościele dolnym jest to instrument elektroniczny. Na placu przy kościele stoją: drewniany krzyż misyjny i figura św. Józefa z Jezusem na ręku.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

KOŚCIÓŁ p.w. ŚW. JÓZEFA w ZAŁĘŻU, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Gliwickiej 76. Pierwszy, niezrealizowany projekt budowy kościoła pochodził z 1855 (zob. ►kościół p.w. św. Jerzego w Załęskiej Hałdzie). Po katastrofie w nocy z 3 na 4 V 1896 w ►kopalni „Kleofas” mieszkańcy Załęża ślubowali, że postawią kościół. Miała powstać świątynia jako wota ku czci św. Józefa, patrona ludzi pracujących i dobrej śmierci. Kościół, budownay w l. 1898–1900, został wzniesiony w stylu neogotyckim na planie krzyża łacińskiego wg projektu ►Ludwiga Schneidera. Budowniczym był ►ks. Ludwik Skowronek. Został poświęcony 8 XI 1900 przez ks. dziekana ►Wiktora Schmidta, a konsekrowany 29 IV 1902 przez ks. kardynała Georga Koppa z Wrocławia. Trójnawowa ceglana świątynia (o wymiarach 53 x 30,5 m) ma dwuspadowy dach, korpus na zewnątrz jest pseudobazylikowy, wewnątrz halowy z transeptem. Elewację ozdobiono ornamentami z cegły glazurowanej i profilowanej. W obiekcie zastosowano sklepienia krzyżowo-żebrowe i ostrołukowe okna; po bokach prostokątnie zamkniętego prezbiterium ulokowano kaplice, będące przedłużeniem naw bocznych. Wokół prezbiterium znajdują się zakrystia i pomieszczenie gospodarcze, tworzące na zewnątrz obejście z kaplicą na osi; nad zakrystią jest umieszczona empora. Kościół nie ma wieży, w jej miejscu jest smukła sygnaturka (hełm sygnaturki smukły, wieloboczny, ostrosłupowy) o wysokości 64m. W kościele zachował się prawie cały jego pierwotny wystrój: ołtarz główny i dwa boczne (św. Floriana i św. Barbary); reliefy na ambonie; świeczniki; ramy stacji Drogi Krzyżowej; konfesjonały wykonane przez stolarza i snycerza C. Buhla z Wrocławia; ►ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa i ►ołtarz Najświętszej Maryi Panny w transepcie kościoła – dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka; obrazy w ołtarzach malowane na blasze miedzianej wykonane przez artystę Juliana Waldowskiego z Wrocławia; stacje Drogi Krzyżowej odlane z uszlachetnionego gipsu powstałe w firmie Franza Mayera w Monachium; rzeźby Chrystusa i Apostołów w ogrodzie oliwnym, figury do groty z Lourdes i do bocznych ołtarzy wyrzeźbione przez Johanna Baumeistera z Wrocławia; 27-głosowe organy wykonane przez firmę Schlag und Söhne ze Świdnicy z prospektem organowym wg Ludwiga Schneidera; witraże i okna nawy głównej wykonane przez firmę F. Kliem z Raciborza, witraże w drzwiach wejściowych przez firmę Adolfa Seilera z Wrocławia, witraż w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej zaprojektowany w l. 50. XX w. przez ►Adama Bunscha. Nie zachowały się: ołtarz soborowy, ambona i sedilia zaprojektowane przez artystę Józefa Kołodziejczyka; polichromie: pierwotna Józefa Krachwitza z Nysy oraz z 1929 autorstwa Ottona Kowalewskiego; pierwsze dzwony (zob. ►Dzwony w kościele p.w. św. Józefa w Załężu). We wnętrzu kościoła znajdują się tablice upamiętniające: księdza prałata ►Józefa Kubisa i górników poległych w ►katastrofie górniczej w Załężu 1896 (tablica przeniesiona z cechowni zlikwidowanej ►kopalni „Kleofas”). Po lewej stronie od wejścia do świątyni usytuowano rzeźbę Ukrzyżowanie Johanna Baumeistera z Wrocławia, którą w 1945 uzupełniono płytą z nazwiskami poległych o wolność Ojczyzny w okresie ►powstań śląskich i zgładzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (zob. ►Miejsca upamiętnione w Załężu). Obiekt wpisany do katalogu zabytków w 1978.
J. Krętosz: Stulecie Parafii św. Józefa w Katowicach-Załężu. Katowice 1996.

KOŚCIÓŁ p.w. ŚWIĘTYCH CYRYLA I METODEGO W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, kościół parafialny, zlokalizowany przy ►ul. Feliksa Bocheńskiego 147. Powstał w 1945 w murowanym i przerobionym budynku byłej cegielni ►kopalni „Kleofas” (zob.►Kleofas I) 11 IX 1945 poświęcił go bp Stanisław Adamski. Obiekt został dostosowany do nowych funkcji sakralnych w trybie gospodarczym. Głównymi architektami byli pierwsi proboszczowie: ►Marian Gazek, ►Zygmunt Bauer. Prace adaptacyjne wg ich wskazówek wykonywali: Jan i Paweł Gawlikowie, P. Langer, T. Krężel. W 1956 nastąpiła rozbudowa kościoła poprzez dobudowanie kaplic Najświętszego Serca Pana Jezusa i Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Obecny wystrój kościoła pochodzi z l. 1980–1984; powstały wtedy m.in. obrazy patronalne św. Cyryla i św. Metodego autorstwa Józefa Kołodziejczyka. Od 2002 co roku zawsze 1 V odbywa się w kościele msza św. w intencji rowerzystów.
AKAD, AL 02506; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

KOWALSTWO, dział rzemiosła metalowego; warsztaty (kuźnie) mieściły się przy ul. S. Wojciechowskiego (obecnie ►ul. Gliwicka); w okresie międzywojennym w Załężu reprezentowali to rzemiosło co najmniej 4 przedstawiciele: Wilhelm Bieniek, Karola Dziaczko (zob. ►Dziaczko), Karol Smuda, Józef Tomala. Kuźnie funkcjonowały również w zakładach przemysłowych – od pocz. XX w. w ►kopalni „Kleofas” i ►hucie „Baildon”.
APK, Miasto Katowice, sygn. 400; AUM, zesp. 1, sygn. 1419/, zesp. 4, sygn. 39; Skorowidz branż przemysłu, handlu, finansów, rzemiosła i zawodów wyzwolonych: województwo śląskie. 1929/30. [Katowice 1930]; Księga adresowa Wielkich Katowic. Katowice 1935.

KRAMSTA Christian Gustaw von (1815, Świebodzice – 13 XII 1869), kupiec, pruski radca handlowy; tytuł szlachecki uzyskał 30 VI 1862; właściciel kopalni ►„Charlotte” (1853) i ►„Victor” (1853) w Załęskiej Hałdzie, które połączył w 1859. Jego majątek przejęli po śmierci spadkobiercy: Paulina – wdowa, Georg i Egmont – synowie, Paulina – córka): zgodnie z wolą zmarłego przekazali gminie Załęże fundusze na budowę szkoły.
A.K. Podrucki, B. Szmatloch: Katowicka szlachta i arystokracja. Ku nowoczesnym Katowicom. Katowice 2014; www.izba.centrum.zarow.Pl/artykuly/440-kramstowie-ze-swiebodzic.

KRUCJATA EUCHARYSTYCZNA, polska katolicka organizacja dzieci starszych (do 14 roku życia), uczyła więzi z Jezusem w eucharystii (kult Jezusa Chrystusa, Maryi Panny); zał. 16 IX 1929. Prezeską była wówczas Maria Kicówna; w 1932 skupiała 120, a w 1936 − 350 dzieci w wieku od 7 do 14 lat. W 1939 wyodrębnił się oddział w Załęskiej Hałdzie, który posiadał proporzec zachowany i używany do dnia dzisiejszego na terenie ►parafii św. Cyryla i Metodego. W Załężu istniał też niemiecki ►Tabernakelbund, który w 1936 liczył 120 członków. Krucjata Eucharystyczna odbudowała się w 1945.
B. Topij-Stempińska: Działalność edukacyjna Krucjaty Eucharystycznej w Polsce międzywojennej. Kraków 2009.

KRZYŻ – BOŻA MĘKA, przy ►ul. Wincentego Witosa, ufundowany w 1891 przez Emanuela i Eleonorę Urbanke; z napisem fundacyjnym na przedniej ścianie wysmukłego cokołu: Ten Jezus Krystus jest uKrzyżowany który był od Judasza za 30 srebrniKów sprzedany, nazwiskami fundatorów i datą. Nad napisem umieszczono płaskorzeźbę Matki Bożej (patrzącej przed siebie, z dłońmi splecionymi na piersiach). Cokół wieńczy krzyż (o krótkich, prosto zakończonych ramionach) z metalową figurą Chrystusa i poziomym kartuszem z INRI z pofalowanej blachy.
www.przydrozne.eu/strony/katowice.

KRZYŻ PRZYDROŻNY W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE, przy ►ul. Przekopowej, ufundowany w 1891 z dobrowolnych składek mieszkańców gminy Załęże. Krzyż był postawiony na rozdrożu, na wschodnim skraju ►Załęskiej Hałdy. W jego pobliżu w l. 1918–1920 powstała ►kolonia Dwunastu Apostołów. Krzyż ma fantazyjne zakończenia belek – w haczykowatą strzałkę. Jest umieszczony na wysokim cokole, ozdobionym jedynie listwą opasającą go pod gzymsem.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

kubis-jozef

KUBIS Józef (15 VII 1867, Kujakowice Dolne k. Kluczborka – 1 XI 1942, Głuchołazy), duchowny katolicki, prałat. Święcenia kapłańskie przyjął 23 VI 1891.W l. 1900–1942 był proboszczem w ►parafii św. Józefa w Załężu. Od 1916 był dziekanem dekanatu mysłowickiego, od 8 maja 1920 kuratorem biskupiego konwiktu w Bytomiu. W 1923 po powstaniu dekanatu katowickiego został pierwszym dziekanem katowickim. W l. 1922–1925 był członkiem Rady Konsultorów Administracji Apostolskiej Górnego Śląska. Po powstaniu diecezji katowickiej został członkiem jej kapituły katedralnej, a w 1931 prałatem domowym Jego Świątobliwości. W diecezji katowickiej był komisarzem biskupim północnego komisariatu (dekanaty Katowice, Piekary, Tarnowskie Góry i Lubliniec), członkiem consilii administrationis w kurii biskupiej i komisji technicznej budowy katedry. Pełnił funkcję prezesa diecezjalnego Towarzystwa Czeladników. Został odznaczony Krzyżem Rycerskim i Komandorskim Rycerzy Bożego Grobu. Dostrzegał potrzebę podziału ogromnej parafii załęskiej; za swojego życia doprowadził do powstania punktu duszpasterskiego w Załęskiej Hałdzie (1936). Zmarł w trakcie leczenia uzdrowiskowego; pochowany na ►cmentarzu parafialnym w Załężu; w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu umieszczono tablicę pamiątkową. Autor: Textschrift zum 10 Jähr Stiftungsfest des katholischer Gesellenvereins in Zalenze am 17–18 VII 1920; Textschrift zum 25 jährigen Stiftungsfest des katholischer Gesselenvereins in Katowice-Załęże; Pamiętnik – Festschrift zum 25jahrigen Stiftungsfeste des Kath[olische] Gesellenvereins zu Katowice-Załęże am 27.–28.–29. April 1935 i z okazji założenia polskiego stowarzyszenia kat[olickiego] czeladników w dniu 1 maja 1935 r.: 1910–1935.
E-ncyklopedia, Historia Kościoła na Śląsku.

KUCHNIA DLA BEZROBOTNYCH zob. ►Kuchnia Ludowa w Załężu

KUCHNIA LUDOWA W ZAŁĘŻU (Kuchnia dla Bezrobotnych), utw. 1926 w strukturach Wydziału Opieki Społecznej Magistratu (Zarządu Miejskiego) w Katowicach z siedzibą przy ►ul. G. Narutowicza; reaktywowana w 1945. W 1929 wydała 33,3 tys. bezpłatnych porcji obiadowych; w 1948 z jej usług korzystało 184 klientów, wydano 800 bezpłatnych porcji obiadowych.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski Odział Opieki Społecznej sygn. 64;

KULTURA FIZYCZNA, zjawisko cywilizacyjno-kulturowe; do l. 70. XIX w. nieudokumentowane. Pierwsze obiekty, związane z okresem grynderskim w dziejach Górnego Śląska – kręgielnie przy hotelach (Carlshof) i restauracjach, służyły formom niezorganizowanym (zapewne rekreacji podróżujących). W formie zorganizowanej kultura fizyczna pojawiła się w Załężu pod koniec XIX w. – od 1898 w strukturach ruchu turnerskiego (►Männer Turn Verein Zalenze), od 1905 w ramach akcji Volks- und Jugendspiele (►Spiel und Eislaufverein), od 1906 w klubach sportowych. (Sport Club ►„06” Zalenze). Temu trendowi podporządkowano dalszy rozwój budownictwa sportowego (boisko ►„06" Zalenze, hala gimnastyczną przy ►Szkole Podstawowej nr 22, lodowisko dla ►Spiel und Eislaufverein). Aktywność ludności pochodzenia niemieckiego (uwarunkowana jej przewagą ekonomiczną i poparciem administracji państwowej) osłabła, kiedy w  1911 powstało polskie ►Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Załężu. Proces tworzenia polskich struktur kultury fizycznej uległ przyśpieszeniu w okresie plebiscytowym (od 1920) – KS ►„Naprzód 1912” Załęże. Przejściowe zamieszanie związane z likwidacją mecenatu Polskiego Komisariatu Plebiscytowego wykorzystał na krótko ►Verein Zalenzer Sportfreunde i ►Radfahrer Club Zalenze. Od poł. l. 20. XX w. do struktur kultury fizycznej dołączyły organizacje młodzieżowe – ►Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej w Załężu, ►Świetlica nr IV, w l. 30. XX w. ►Oddział Młodzieży Powstańczej w Załężu, ►Oddział Młodzieży Powstańczej na Koloni im. Ignacego Mościckiego, Chrześcijański Związek Młodzieży ►Odrodzenie (►„Gwiazda” Załęże), kluby i sekcje sportowe Związku Strzeleckiego – ►„Strzelec” Załęże, ►„Strzelec” Załęska Hałda; w tym okresie doszło do rozwoju Robotniczych Klubów Sportowych związanych z ►Polską Partią Socjalistyczną: RKS ►„Jedność” Załęże, RKS ►„Wolność” Załęska Hałda, Żeński Robotniczy Klub Sportowy ►„Jedność” Załęże; panoramę organizacji kultury fizycznej w Załężu uzupełniają struktury efemeryczne: ►Klub Lubowników Szachu, ►Towarzystwo Cyklistów „1928” Załęże, Klub Tenisowy ►„Rakett”, Klub Sportowy ►„Czwiklitzer” Załęże, Klub Motocyklowy ►„MOJ”. W okresie okupacji hitlerowskiej struktury zostały zredukowane do jednej jednostki – ►Turn und Sportverein „1895” Zalenze (Kattowitz-West). Po zakończeniu II wojny światowej nastąpiła odbudowa struktur polskiej kultury fizycznej – robotnicze kluby sportowe (RKS Załęże) i kluby zakładowe, gdzie uprawiano takie dyscypliny sportu, jak: boks mężczyzn i kobiet, gimnastyka sportowa mężczyzn i kobiet, kolarstwo, koszykówka, lekkoatletyka. łyżwiarstwo figurowe, palant, piłka nożna, piłka ręczna, siatkówka, strzelectwo, szachy, tenis, tenis stołowy, zapasy. Obiekty sportowe: ►boisko KS „Baildon” Katowice, ►boisko Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Załężu, ►Buglowizna, ►hala KS „Kleofas” na ►Obrokach, ►strzelnica Kurkowego Bractwa Strzeleckiego na Buglowiźnie; ►korty tenisowe na Obrokach, sala gimnastyczna ►Szkoły Podstawowej nr 23 przy ►ul. Józefa Wolnego, sala szermiercza KS ►Baildon, ring bokserski w ►Zakładowym Domu Kultury Huty Baildon. Działacze sportowi: ►Wiktor Baranek, ►Paweł Chrószcz, ►Wiktor Sławiński, ►Leopold Świtała. Sportowcy: ►Jan Adamaszek, ►Edward Dytko, ►Jerzy Gryt, ►Matylda Ossadnik-Ogiermannowa, ►Jerzy Pierończyk, ►Wilhelm Schneider, Franciszek Spitol, Elżbieta Szyroka, Marcin Walas; trenerzy: ►Alojzy Chrószcz, ►Franciszek Kik, ►Maria Kluba (Zawada). Osiągnięcia: 4 olimpijczyków pochodzących z Załęża uprawiających gimnastykę sportową, lekkoatletykę, piłkę nożną, zapasy klasyczne); medale MP zdobywali przedstawiciele ►„06” Katowice, ►TG „Sokół” w Załężu, KS ►Baildon (część obiektów klubowych znajdowało się w Załężu: boisko piłkarskie, sala szermiercza i tenisa stołowego), ►„MOJ” Katowice.
AUM Katowice, zesp. 2, sygn. 558; zesp. 1, sygn. 2443, 2456, 2465; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

KUNSCHMANN, nazwa cegielni w Załężu, w pobliżu szybu ►kopalni „Kleofas” ►Wschodni; wzmiankowana w prasie w 1911; w sierpniu 1919 miejsce zbiórki powstańców załęskich, występowała jeszcze w dokumentach z 1922.
APK, zesp. Śląski Instytut Naukowy, sygn. 2; AUM, zesp. 4, sygn. 41.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża