O

 

OAZA zob. ►Raj

OBOZY PRACY, funkcjonowały w l. l945–1949 (1957); więźniami byli: żołnierze niemieccy, funkcjonariusze SS i SA, ludność cywilna (w tym z Załęża), Węgrzy pochodzenia niemieckiego, młodzież polska (m.in. aktywiści harcerscy oraz młodzieżowych organizacji katolickich i niepodległościowych). W Załężu funkcjonowały: ►obóz pracy Huty Baildon, ►obóz pracy w Elektrowni kopalni „Kleofas”, ►obóz pracy w Fabryce Maszyn Górniczych MOJ, ►obóz pracy kopalni „Kleofas”, ►obóz pracy dla niepokornych przy ul. F. Bocheńskiego, a w Załęskiej Hałdzie ►obóz pracy kopalni „Wujek”.
A. Steuer: Obozy jenieckie na terenie Katowic po drugiej wojnie światowej. „Studia Śląskie” 2000, T. 59.

OBÓZ PRACY KOPALNI „KLEOFAS” w Załężu, pierwszy w obrębie Katowic, na terenie wytypowanym w IV 1945 przy ►Szybie Wschodnim (droga Załęże – Załęska Hałda). Składał się z 10 drewnianych baraków pobytu więźniów, wspólnego bloku dla wartowni, kuchni i magazynów oraz kuźni, piekarni, stolarni; warsztatów szewskiego i fryzjerskiego, łaźni, kantyny, baraku sanitarnego, 3 ubikacji; otoczony był drutem kolczastym i podwójnie oświetlony. W VI 1945 przebywało w obozie 115 osób, a w IX 1945 – 322, maksymalnie do ok. 450 osób; w 1947 wykorzystywane były w ►obozie pracy Elektrowni kopalni „Kleofas” i w ►Majątku Ziemskim Załęże (w tym 2 kobiety do przygotowania posiłków). Zmarło 30 osób (pochowani na ►cmentarzu w Załężu, cmentarzu katolickim przy ul. Francuskiej w Katowicach, cmentarzu św. Franciszka w Zabrzu). Od 21 IX 1949 przeniesiony do sypialni zbiorczej na ►Buglowiźnie i stołówki kopalnianej. Rozwiązany 9 XII 1949.
R. Kaczmarek, K. Miroszewski: Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego. „Studia Śląskie” 2000, T. 59; K. Miroszewski: Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950. Katowice 2002; A. Steuer: Obozy jenieckie na terenie Katowic po drugiej wojnie światowej. „Studia Śląskie” 2000, T. 59.

OBÓZ PRACY KOPALNI „WUJEK” w Załęskiej Hałdzie, utworzony w VII 1945 w miejscu niemieckiego obozu jenieckiego funkcjonującego w czasie II wojny światowej. Na terenie w formie nieregularnego czworoboku mieściło się: 7 bloków więźniarskich, izba chorych, gabinet lekarski, ambulatorium, przebieralnia, pralnia, odwszalnia, WC, umywalnia, warsztat szewski, fryzjer, kostnica, świetlica, wartownia, kuchnia, biura oraz boisko. W VIII 1945 przebywało w obozie 269 więźniów, 31 XII 1945 – 792, w 1948 – do 787, w 1949 – do 660; obsługę duszpasterską sprawował kapelan z ►kościoła p.w. św. Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie. Po likwidacji obozu w 1949 baraki przekazano junakom z „Służby Polsce”.
K. Miroszewski: Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950. Katowice 2002.

OBÓZ PRACY W ELEKTROWNI KOPALNI „KLEOFAS” w Załężu, niewielkie miejsce odosobnienia; w 1947 przebywało w nim 5 wykwalifikowanych robotników z obozu zapasowego w Brynowie.
R. Kaczmarek, K. Miroszewski: Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego. „Studia Śląskie” 2000, T. 59; A. Steuer: Obozy jenieckie na terenie Katowic po drugiej wojnie światowej. „Studia Śląskie” 2000, T. 59.

OBÓZ PRACY W FABRYCE MASZYN GÓRNICZYCH MOJ w Załężu, uruchomiony 7 XI 1945; umieszczony na II piętrze zakładu; zatrudniał 38 kwalifikowanych rzemieślników z obozu zapasowego w Brynowie. W 1946 w trudnych warunkach (zapluskwienie) przebywało w nim od 53 do 63 osób; 53 osoby pracowały przy likwidacji obozu.
R. Kaczmarek, K. Miroszewski: Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego. „Studia Śląskie” 2000, T. 59; A. Steuer: Obozy jenieckie na terenie Katowic po drugiej wojnie światowej. „Studia Śląskie” 2000, T. 59.

OBRAZ NARODZENIE CHRYSTUSA, umieszczony w ołtarzu głównym ►kościoła p.w. św. Józefa w Załężu. Namalowany przez Juliana Waldowskiego z Wrocławia ok. 1900; dar Józefa Smolina – młynarza z Katowic.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. Al. 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OBRAZ OFIAROWANIE CHRYSTUSA W ŚWIĄTYNI, umieszczony w ołtarzu głównym (obraz boczny) ►kościoła p.w. św. Józefa w Załężu. Namalowany na powierzchni metalowej przez Juliana Waldowskiego z Wrocławia ok. 1900; fundatorzy: Antoni i Klara Duda.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. Al. 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OBROCKI POTOK, ciek wodny (obecnie nieistniejący); źródła w okolicy skrzyżowania ulic przy ►Katowickich Halach Targowych; przepływał przez staw kopalniany, skręcał w kierunku pn.-wsch. do ►ul. Gliwickiej (w miejscu przepompowni), uchodził do Rawy w okolicy ►Łuczki.

OBROKI, folwark, zał. w XVIII w. ok. 400 m na zachód od ►przysiółka Obroki, od którego wziął nazwę; związany z ►dworem załęskim; wymieniany jako folwark w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (1886). Folwark zajmował się hodowlą owiec (dominialna owczarnia) – w 1799 hodowano 450 owiec, a w l. 30. XIX w. ok. 900 merynosów. Na pocz. XX w. tereny zaadaptowane pod patronalne budownictwo mieszkaniowe (►Osiedle kopalni „Kleofas”).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; L. Szaraniec Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010.

OBROKI, osiedle w północno-zachodniej części Katowic (graniczy z ►Osiedlem Witosa, Chorzowem, Załężem). W l. 60. XIX w. zapisane jako Vorwerk Oberoky z kilkoma zabudowaniami chłopskimi i folwarcznymi (zanikającymi w 2. dekadzie XX w.); na przełomie XIX–XX w. teren eksploatacji górniczej (szyby: ►Recke, ►Walter, ►Frankenberg), jego rozwój był związany z działalnością sąsiadującej ►kopalni „Kleofas”. Na mapie z 1903 widoczna dominacja zabudowań przemysłowych (na mapie z 1916 rozszerzonych wzdłuż współczesnej ►ul. Dulęby); w l. 20. XX w. ulokowano tam zwałowisko żużla (100 tys. miału). W okresie międzywojennym, wg Leona Boberskiego, przysiółek odbudowywany i rekultywowany, m.in. budowa kortów Klubu Tenisowego ►Racket, plan budowy kościoła p.w. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, od 1937 kolonia z pierwszymi budynkami mieszkalnymi, w 1939 teren walk pomiędzy samoobroną powstańczą i oddziałami Freikorpsu (obrona kopalni „Kleofas”). W l. 1966–1969 wybudowano: Wytwórnię Wyrobów Kulinarnych Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Gastronomicznego, osiedlowe bloki mieszkalne, ►Zasadniczą Szkołę Górniczą Kopalni „Kleofas” z internatem, 2 hotele robotnicze, ►Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, sklepy, w tym ►Arged, część terenów przeznaczono na ogródki działkowe. Obecnie na terenie osiedla swoje siedziby mają: ►XV Liceum Ogólnokształcące im. Rotmistrza Pileckiego, ►Gonar sp. z o.o., ►Śląski Rynek Hurtowy, Miejskie Gospodarstwo Odpadów Komunalnych, hurtownia nabiału Milko, Stacja Kontroli Pojazdów, ogródki działkowe, hurtownie artykułów spożywczych.
AUM, zesp. 5, sygn. 450, 3801, 3822–3824; zesp. 1, sygn 1658.

OBROKI, nazwa topograficzna stawów (od jednego do trzech) położonych blisko siebie; usytuowanych na północ od ►kopalni „Kleofas” i na wschód. od ►Drogi Polnej, przez które przepływa potok ►Rów Kleofas. W 1933 na terenie stawów zorganizowano obchody Święta Morza.
AUM, zesp. 4, sygn 33; „Goniec Śląski ” 1933, nr 145.

OBYWATELSKA, nazwa restauracji prowadzonej przez ►Leona Kobica, przy ul. S. Wojciechowskiego 86 (ob. ►ul. Gliwicka). Podczas wyborów do Rady Miasta Katowice w 1926 mieścił się tam lokal wyborczy; swoją siedzibę miał też m.in. ►Związek Obrony Kresów Zachodnich w Załężu.
„Polska Zachodnia” 1926, nr 217.

OCHRONKA DOMU ZGROMADZENIA ZAKONNEGO JADWIŻANEK, zał. 1899 jako instytucja prywatno-publiczna z Radą Opiekuńczą, subwencjonowana przez Urząd Wojewódzki Śląski w Katowicach; od 30 X 1899 funkcjonowała w Ośrodku Dobroczynnym przy ul. Wojciechowskiego (ob. ►ul. Gliwicka) 39, otaczając opieką 40 dzieci. Od l. 20. XX w. prowadziła 2 placówki (przy ►Szkole Podstawowej nr 20 i przy Zakładzie ss. Jadwiżanek), zajęcia – 30 godz. tygodniowo (gry i zabawy, ćwiczenia na przyborach szkolnych) – odbywały się w 2 izbach o łącznej pow. 97 m². W 1935 z zajęć korzystało 165 dzieci. W l. 30 XX w. siostry objęły opieką przedszkole (Przedszkole nr 26); opiekunkami do 1939 były: s. Eligia Gertruda Pietzka, Józefa Spytkówna. W 1945 do przedszkola uczęszczało 70 dzieci, a opiekunkami w l. 1945–1956 były: Halina Kalinowska i Henryka Październa. Pod koniec istnienia funkcjonowało p.n. Przystań dla dzieci; w 1956 zlikwidowane.
AKAD, zesp. 77, sygn 3; B. Czaplicki: Ksiądz Ludwik Skowronek (1859–1934) i jego dzieła. Katowice 2016; Sto lat służby sióstr św. Jadwigi, kościoła ubogich w Katowicach-Załężu (1899–1999). Katowice-Bogucice 1999; H. Domagała: Zgromadzenie Sióstr św. Jadwigi Prowincja Katowicka w latach 1945–1989. Lublin 2014; J. Prażmowski: Szkolnictwo województwa śląskiego. Katowice 1936.

ODDZIAŁ MŁODZIEŻY POWSTAŃCZEJ NA KOLONII IM. IGNACEGO MOŚCICKIEGO, powstał 17 XI 1933 z inicjatywy ►Pawła Jacka. W 1933 liczył 19 członków, w 1934 – 19, a w 1935 skupiał już 115 członków. Dysponował własną świetlicą i boiskiem lekkoatletycznym przy szybie ►Schwarzenfeld; prowadził założony w 1933 zespół teatralny. W 1934 działały sekcje sportowe: szachowa, piłki nożnej, lekkoatletyczna, tenisa stołowego. Pierwszym prezesem był A. Knopp.
A. Steuer: Kolonia imienia Ignacego Mościckiego w Katowicach-Załężu (1927–1939). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999, s. 102–118; „Polska Zachodnia” 1933, nr 139.

ODDZIAŁ MŁODZIEŻY POWSTAŃCZEJ ZAŁĘŻE, organizacja młodzieżowa, zał. 21 XI 1933. W 1934 skupiał 12–30 członków, a w 1935 – 45. Prowadził sekcje: lekkoatletyczną (w 1938 mistrzami OMP w województwie śląskim byli: Paduła w biegu na 200 m i Wylecioł w biegach na 400 m i 800 m), koszykówki, tenisa stołowego (w poł. l. 30. XX w. należała do najlepszych na terenie Katowic); muzyczną i teatralną. Funkcję prezesa pełnili: ►Ryszard Szefer, Teodor Lis; wiceprezesa – Paweł Ciasnocha (1936), kierownikiem sportu był Edward Raszyk, a komendantem Paweł Brychcy. Delegatem Związku Powstańców Śląskich do tej jednostki był inspektor Koźma.
Sprawozdanie roczne z działalności Organizacji Młodzieży Powstańczej za rok 1933. Katowice 1934; Sprawozdanie roczne z działalności Organizacji Młodzieży Powstańczej za rok 1934. Katowice 1935; „Polska Zachodnia” 1936, nr 13.

OGNISKO MŁODZIEŻY W ZAŁĘŻU (od 30 I 1932 Świetlica nr 4), struktura magistratu katowickiego z siedzibą w ►Azylu Miejskim. W 1927 skupiało 157 członków w 2 oddziałach młodszej i starszej młodzieży męskiej, w 1932 – 68 członków. Dysponowało własną świetlicą z odbiornikiem radiowym, bilardem, grami towarzyskimi; prowadziło czytelnię czasopism, bibliotekę i pracownię introligatorską, sekcje: szachową, lekkoatletyczną i palanta, orkiestrę piszczałkową, kółko mandolinistów. Członkowie brali udział w zawodach strzeleckich; organizowano gry towarzyskie, przedstawienia teatralne, wycieczki krajoznawcze; przygotowywano referaty oświatowe (m.in. propaganda antyalkoholowa, historia Polski, prawa obywatelskie). Opiekunami byli nauczyciele: Zygadlewicz i Stanisław Gola. Zakończyło działalności 7 IV 1932.
„Wiadomości Administracyjne Miasta Katowice” 1929, nr 1, 1930, nr 1 [10-12], 1932, nr 1, 1933, nr 1.

OGRODOWA ULICA zob. ►Anioła Franciszka ulica

OGÓLNY ZWIĄZEK PODOFICERÓW REZERWY W ZAŁĘŻU, koło organizacji paramilitarnej, zał. 1926 [?], pierwotnie było filią centrali w Katowicach, należało do rejonu Katowice-Centrum; od 1930 samodzielne; w 1931 poświęcenie sztandaru. Członkowie brali udział w zawodach strzeleckich (w parku Kościuszki), prowadzili działalność charytatywną (zbiórki pieniężne na wdowy po członkach zamieszkałych w Załężu). Koło było współorganizatorem uroczystości 10-lecia Związku na szczeblu miejskim w lokalu Botora w Załężu (4 VII 1938). Funkcję prezesa pełnił m.in. ►Wilhelm Gajdzik [1930–1931]; działacze: Józef Piątek II (wiceprezes), Józef Głąb; sekretarz Emil Król; skarbnik Franciszek Broll; komendant Klima. Lokal organizacyjny mieścił się w restauracjach: Pawełczyka, Spyry, Lipoka (zob. ►Marek), Botora.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, sygn. 809; „Polska Zachodnia” 1930, nr 30, 45, 1933, nr 276, 1938, nr 181.

OKRĘGOWY ZWIĄZEK TOWARZYSTW OGRODÓW DZIAŁKOWYCH I PRZYDOMOWYCH WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO, regionalna centrala towarzystw działkowych. Kilkakrotnie podejmowane próby powołania (rozciągnięte w czasie) doprowadziły do powołania związku m.in. z okazji wystawy ogrodniczej w Giszowcu w 1925. Po raz pierwszy p.n. Zespół Pracy Stowarzyszeń Ogródków Działkowych powstał w 1928 w Wielkich Hajdukach, utworzony z inspiracji ►Śląskiej Izby Rolniczej (Władysław Włosik); scalił istniejące dotąd najstarsze górnośląskie towarzystwa ogrodnicze i szreberowskie (w tym katowickie). Od 1930 funkcjonował Okręgowy Związek, od 1933 z siedzibą w ►Szkole Podstawowej nr 24 (►Kolonia Ignacego Mościckiego). Zyskał poparcie Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego w Katowicach, utworzono Sekretariat, powołano instruktora okręgowego; dzielił się na obwody: I – katowicki, II – Chorzów, III – powiat świętochłowicki, IV – na miasto Siemianowice i gminę Wełnowiec, V – Bielszowice, Nowa Wieś, Pawłów, Kończyce, VI – Lipiny, Chropaczów, Łagiewniki, Orzegów, Godula, Nowy Bytom, Ruda Śląska, VII – miasto i powiat tarnogórski, Piekary, Brzozowice, Brzeziny Śląskie, VIII – powiat rybnicki, IX – Mysłowice, Dąbrówka Mała, Giszowiec, Janów, Szopienice, X – pszczyński. W 1938 skupiał 115 towarzystw, 10 166 członków, 12 178 działek, z tego w Katowicach 18 towarzystw, 1506 członków, 1609 działek. Prowadził sekcje: Pszczelarsko-Działkowa im. ►ks. Jana Dzierżona (1931), Ogrodów Przydomowych i Osiedli (1936), Opieki nad Matką i Dzieckiem (1937). Organizował półkolonie dla dzieci i młodzieży (►Świt Załęże, Zacisze Wełnowiec). 2–3 IX 1933 w Katowicach odbył się III Ogólnopolski Kongres Towarzystw Ogródków Działkowych. Położył zasługi w rozwoju ogródków dla bezrobotnych (współpraca z Ministerstwem Opieki Społecznej i Wojewódzkim Biurem Funduszu Pracy. Reaktywowany 6 III 1945, był zarządzany przez nominowanego kuratora wojewódzkiego Antoniego Nowaka; od 16 III 1945 działała Komisja Przydziału Ogródków oraz Sekretariat Okręgowy (w mieszkaniu prywatnym). 31 XII 1945 skupiał 17 obwodów – 201 towarzystw. W l. 1945–1950 p.n. Okręgowy Związek Ogrodów i Osiedli Działkowych Województwa Śląskiego objął również Śląsk Opolski i Zagłębie Dąbrowskie. Aktywnie działali m.in.: Józef Bartl, Stanisław Hartman, Ignacy Igel, Józef Iwanicki, Jadwiga Lipianka, Piotr Motyl, Ignacy Mateja, Maria Skrzyś, ►Józef Słomka. Organy prasowe: ►„Działkowiec Śląski”, „Zagroda Chłopska”, „Działkowiec Polski” (1946–1949).
Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego: 1928–1938. Katowice 1938.

OLEŚ Robert (21 XI 1888, Załęska Hałda – 9 V 1942, Auschwitz), powstaniec śląski, górnik; działacz katolicki; skarbnik ►Katolickiego Stowarzyszenia Mężów przy parafii św. Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie; jako członek Związku Powstańców Śląskich uczestniczył w walkach w obronie Katowic, wycofał się z wojskiem polskim; ujęty pod Tomaszowem Lubelskim, zbiegł, 27 XI 1941 aresztowany i osadzony w Auschwitz, rozstrzelany pod ścianą Bloku nr 11. Upamiętniony na pomniku przy ►Węglarczyka Antoniego skwerze (zob. też ►Miejsca upamiętnione w Załężu).
AKAD, Archiwum Parafii św. Józefa w Załężu, sygn. 77/45; A. Szefer: Losy powstańców śląskich w latach okupacji hitlerowskiej. Katowice 1970; P. Dubiel: Wrzesień 1939 na Śląsku. Katowice 1963; I. Lar i A. Żłobińska: Katowiczanie w KL Auschwitz: ofiary i sprawcy. Katowice 2005.

OŁTARZ NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY, ołtarz boczny w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu, ulokowany w transepcie kościoła, z figurami św. Gertrudy i św. Stanisława z Szczepanowa, dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka; w 1956 posrebrzony z okazji 300-lecia Jasnogórskich Ślubów Narodu.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. AL 2517; G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

OŁTARZ NAJŚWIĘTSZEGO SERCA PANA JEZUSA, ołtarz boczny w ►kościele p.w. św. Józefa w Załężu, neogotycki, ulokowany w transepcie kościoła (wym. 7,70 x 2,50 m), z wyobrażeniem Serca Pana Jezusa oraz figurami św. Agnieszki i św. Ignacego Loyoli, dzieło Heinricha Schweppensteddego i Antona Mormanna z Wiedenbrücka.
G. Grzegorek: Parafie i kościoły Katowic. Katowice 2014.

ORGANIZACJE I STOWARZYSZENIA (1883–1939)

Lp.Rok powstaniaNazwa organizacjiCharakter organizacji
1. 1883 Czytelnia Polska w Załężu oświatowa, świecka, polska
2. 1895 Männer Turn Verein Zalenze kultury fizycznej, niemiecka
3. 1897 Ochotnicza Straż Pożarna Załęże społeczna, niemiecka
4. 1899 Katolickie Stowarzyszenie Robotników p.w. św. Józefa katolicka, parafialna, polska
5. 1900 Dzieło Dziecięctwa Pana Jezusa przy parafii św. Józefa katolicka, parafialna, dziecięca, polska
6. 1900 Kongregacja (Sodalicja) Dziewcząt katolicka, parafialna, żeńska, polska
7. 1901 Sodalicja Młodzieńców katolicka, parafialna, młodzieżowa, polska
8. 1902 Katholische Gesselenverein katolicka, parafialna
9. 1902 Arcybractwo Pocieszenia NMP katolicka, parafialna, polska
10. 1904 Towarzystwo św. Wincentego à Paulo Załęże katolicka, parafialna, polska
11. 1904 Konferencja św. Aniołów Stróżów Towarzystwa św. Wincentego à Paulo katolicka, parafialna, żeńska, charytatywna, niemiecka
12. 1905 Spiel und Eislaufverein kultury fizycznej, niemiecka
13. 1905 Bractwo Wstrzemięźliwości katolickie, parafialna
14. 1905 Apostolstwo Modlitwy katolickie, parafialna
15. 1906 Klub Sportowy 06 Załęże kultury fizycznej, niemiecka
16. 1906 Konferencja św. Jadwigi Towarzystwa św. Wincentego à Paulo katolicka, parafialna, żeńska, charytatywna, polska
17. 1906 Towarzystwo Polsko-Katolickie „Jedność” oświatowa, świecka, polska
18. 1907 Kriegersverein Załęże paramilitarna, świecka, niemiecka
19. 1907 Verein Katholische Deutsche Arbeiter przy parafii św. Józefa w Załężu parafialna, niemiecka
20. 1907 Ogólny Związek Rodzin Chrześcijańskich  p.o. Świętej Rodziny katolicka, parafialna, dewocyjna
21. 1910 Bractwo Szkaplerza Świętego katolicka, parafialna, dewocyjna
22. 1910* Beamtten Gesang Verein Cleophas Grubbe śpiewacza, świecka, niemiecka
23. 1910* Arbeiter Gesang Verein Cleophas Grubbe śpiewacza, świecka, niemiecka
24. 1911 Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Załęże kultury fizycznej, polska
25. 1914 Radfahrer Club Zalenze kultury fizycznej, niemiecka
26. 1915 Christliche Mutterverein Załęże katolicka, parafialna
27. 1919 Towarzystwo Śpiewacze „Lutnia” w Załęskiej Hałdzie kulturalno-oświatowa, narodowa, polska
28. 1919 Koło Śpiewackie „Wolny Duch” kulturalno-oświatowa, socjaldemokratyczna
29. 1920 Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Załęskiej Hałdzie kultury fizycznej, polska
30. 1920 Chór Męski im. I.J. Paderewskiego w Załężu kulturalno-oświatowa, narodowa, polska
31. 1921 I Męska Drużyna Harcerska im. Bolesława Chrobrego młodzieżowa, polska
32. 1922 Verein Zalenzer Sportfreunde kultury fizycznej, niemiecka
33. 1922 Towarzystwo Misyjne św. Franciszka Xawera katolicka, parafialna, dewocyjna
34. 1923 Druga Drużyna Harcerska Męska młodzieżowa, polska
35. 1924 Strzelec Załęże socjaldemokratyczna, paramilitarna
36. 1924 Związek Inwalidów Wojennych. Koło w Załężu kombatancka, polska
37. 1924 Związek Halerczyków w Załężu kombatancka, polska
38. 1924 Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej w Załęskiej Hałdzie parafialna, młodzieżowa, polska
39. 1924 Klub Lubowników Szachu kultury fizycznej, polska
40. 1925 Orkiestra Jana Biskupa Huty Baildon kulturalno-oświatowa, narodowa, polska
41. 1925 Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej przy parafii św. Józefa parafialna, młodzieżowa
42. 1926 Związek Posiedzicieli Domów i Gruntów Załęże społeczna, polska
43. 1926 Narodowy Związek Powstańców i Byłych Żołnierzy Załęże kombatancka, paramilitarna, polska
44. 1926 Towarzystwo Kobiet przy PPS socjaldemokratyczna, kobieca, polska
45. 1927 Związek Powstańców Śląskich kombatancka, paramilitarna, polska
46. 1927 Związek Obrony Kresów Zachodnich Załęże polityczna, polska
47. 1927 Kasa Pośmiertna Kopalni „Kleofas” samopomocowa, polska
48. 1927 Towarzystwo Czytelni Ludowych Załęże narodowa, kulturalno-oświatowa, polska
49. 1927 Związek Uchodźców Śląskich w Załężu kombatancka, społeczno-polityczna
50. 1927 Harcerska Drużyna Żeńska Załęże młodzieżowa, polska
51. 1927 Towarzystwo Polek Załęska Hałda kobieca, świecka, polska
52. 1927 Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej w Załężu parafialna, młodzieżowa, polska
53. 1927 Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej Załęże paramilitarna, polska
54. 1927 Towarzystwo Młodych Polek Załęże kobieca, świecka, młodzieżowa, polska
55. 1927 Katolickie Towarzystwo Polek Załęże kobieca, świecka, polska
56. 1927 Teatr Amatorski im. Juliusza Słowackiego narodowa, kulturalno-oświatowa, polska
57. 1927 Związek Podoficerów Rezerwy Załęże paramilitarna, polska
58. 1928 Związek Powstańców Śląskich Kolonii Ignacego Mościckiego paramilitarna, kombatancka, polska
59. 1928 Klub Cyklistów „Tempo” Załęże kultury fizycznej, polska
60. 1928 Towarzystwo Wycieczkowe „Jaskółka” Załęże turystyczna, polska
61. 1928 Towarzystwo Polek Kolonii Ignacego Mościckiego kobiece, społeczno-polityczna, polska
62. 1928 Towarzystwo Śpiewacze im. Stanisława Moniuszki narodowa, kulturalno-oświatowa, polska
63. 1929 Klub Tenisowy „Rakett” kultury fizycznej
64. 1929 Chór Męski „Chopin” Załęże narodowa, kulturalno-oświatowa, polska
65. 1929 Chór Męski Echo przy kopalni „Kleofas” narodowe, kulturalno-oświatowa, polska
66. 1929 Towarzystwo Hodowców Drobiu w Załężu gospodarcza, hobbystyczna, polska
67. 1929 Towarzystwo Ogródków Działkowych i Przydomowych gospodarcza, hobbystyczna, polska
68. 1929 Towarzystwo Wycieczkowe „Szarotka” turystyczna, polska
69. 1929 Komitet Drużyn Jordanowskich młodzieżowa, polska
70. 1929 Krucjata Eucharystyczna parafialna, dziecięca, dewocyjna
71. 1930 Koło Abstynentów Załęże katolicka, polska
72. 1930 Liga Morska i Rzeczna Załęże paramilitarna, społeczno-polityczna, polska
73. 1930 Towarzystwo Opieki nad Biedną Dziatwą Szkolną w Załężu charytatywna, polska
74. 1930 Towarzystwo Czytelni Ludowych Kolonia Mościckiego narodowa, kulturalno-oświatowa, polska
75. 1931 Związek Poszkodowanych Uchodźców  Śląskich kombatancka, społeczno-polityczna
76. 1931 Ochotnicze Drużyny Sanitarne Załęże paramilitarna
77. 1931 Towarzystwo Polek Załęże (sanacja) kobieca, świecka, społeczno-polityczna, polska
78. 1931 Czerwony Harcerz Załęska Hałda młodzieżowa, socjalistyczna
79. 1932 Parafialne Koło Caritas katolicka, charytatywna, polska
80. 1932 Päpstliche Werke der Gibsverbruder parafialna, misyjna
81. 1932 Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary Świętej parafialna, misyjna
82. 1932* Towarzystwo Czytelni Ludowych na Kolonii Ignacego Mościckiego narodowa, kulturalno-oświatowa, polska
83. 1932 Zespół Towarzystw Polskich Kolonii Ignacego Mościckiego społeczno-polityczna, polska
84. 1932 Chrześcijański Związek Młodzieży Pracującej „Odrodzenie” młodzieżowa, polska
85. 1932 Ogólny Związek Podoficerów Rezerwy Załęska Hałda paramilitarna, społeczno-polityczna, polska
86. 1932 Związek Rezerwistów i Byłych Wojskowych paramilitarna, polska
87. 1932 RKS „Jedność” Załęże socjaldemokratyczna, kultury fizycznej
88. 1932 Żeński RKS „Jedność” Załęże socjaldemokratyczna, kultury fizycznej
89. 1932 Sodalicja Kobiet przy parafii św. Józefa w Załężu katolicka, parafialna, kobieca, polska
90. 1932 RKS „Wolność” Załęska Hałda socjaldemokratyczna, kultury fizycznej
91. 1932 Towarzystwo Ogródków Działkowych „Świt” gospodarcza, hobbystyczna, polska
92. 1932* Związek Obrony Kresów Zachodnich na Kolonii Ignacego Mościckiej społeczno-polityczna, polska
93. 1933 Sekcja Kobiet Polskiej Partii Socjalistycznej Załęska Hałda socjaldemokratyczna, kobieca
94. 1933 Oddział Młodzieży Powstańczej w Załężu młodzieżowa, polska
95. 1933 Oddział Młodzieży Powstańczej w Załęskiej Hałdzie młodzieżowa, polska
96. 1933 Oddział Młodzieży Powstańczej na Kolonii Ignacego Mościckiego młodzieżowa, polska
97. 1933 Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej w Załężu parafialna, młodzieżowa, polska
98. 1933 Towarzystwo śpiewacze Halka w Załężu narodowa, kulturalno-oświatowa, polska
99. 1933 Chór Huty Baildon narodowa, zakładowa, kulturalno-oświatowa, polska
100. 1933 Towarzystwo Polek przy Narodowej Partii Robotniczej kobieca, świecka, społeczno-polityczna, polska
101. 1933 Związek Uchodźców Śląskich Kolonii Ignacego Mościckiego społeczno-polityczna, polska
102. 1933 „Strzelec” Załęska Hałda kultury fizycznej, polska
103. 1933 „Strzelec” Załęże kultury fizycznej, polska
104. 1933 Związek Właścicieli Nieruchomości Załęże społeczno-polityczna
105. 1933 Legion Młodych Załęże społeczno-polityczna, młodzieżowa
106. 1933 Towarzystwo Ogródków Przydomowych „Chryzantema” w Załężu hobbystyczna, polska
107. 1933* Leben Rosenkranz parafialna, dewocyjna, niemiecka
108. 1933* Sekcja Modelarska Szkolnego Koła Ligi Powietrznej i Przeciwgazowych przy Szkole Podstawowej nr 24 szkolna, polska
109. 1933* Oddział Szkolny Ligi Morskiej i Kolonialnej przy Szkole Podstawowej nr 24 szkolna, polska
110. 1933* Szkolne Koło Polskiego Czerwonego Krzyża  przy Szkole Podstawowej nr 24 szkolna, polska
111. 1933* Kółko Krajoznawcze przy Szkole Podstawowej nr 24 szkolna, polska
112. 1933* Kółko Muzyczne przy Szkole Podstawowej nr 24 szkolna, polska
113. 1933* Szkolne Kółko Sportowe przy Szkole Podstawowej nr 24 szkolna, polska
114. 1933* Szkolna Kasa Oszczędności przy Szkole Podstawowej nr 24 szkolna, polska
115. 1933 Klub Pingpongowy Gwiazda Załęże kultury fizycznej, polska
116. 1933 Lokalny Komitet do Spraw Bezrobocia w Załężu społeczno-polityczna, charytatywna
117. 1934* Kółko Amatorskie im. Juliusza Słowackiego Załęska Hałda kulturalno-oświatowa, polska
118. 1934* Związek Młodzieży Polskiej „Jedność”  
119. 1934* Związek Hodowców Drobiu Załęże hobbystyczne, hodowlana
120. 1935 Männer Gesang Verein Załęże kulturalno-oświatowa, niemiecka
121. 1935 Klub Hokejowy Załęże sportowa
122. 1935 Związek Hodowców Gołębi Pocztowych „Kurier” hobbystyczna, hodowlana
123. 1935 Towarzystwo Ogródków Działkowych im. Józefa Piłsudskiego hobbystyczna
124. 1935 Towarzystwo Ogródków Działkowych „Załęska Hałda” hobbystyczna
125. 1935 Katolicki Związek Czeladników parafialna, polska
126. 1935 Katolickie Stowarzyszenie Kobiet w Załęskiej Hałdzie parafialna, polska
127. 1935 Towarzystwo Młodych Polek na Kolonii Mościckiego młodzieżowa, polska
128. 1935* Dzieło św. Piotra Apostoła przy parafii św. Józefa w Załężu katolicka, parafialna
129. 1935* Herz Jesu Bruderschaft przy parafii św. Józefa w Załężu parafialna, dewocyjna, niemiecka
130. 1935* Päpstliche Werk für Heilige Petrus parafialna, dewocyjna, niemiecka
131. 1935* Komunia Wynagradzająca przy parafii św. Józefa w Załężu katolicka, parafialna
132. 1935* Chór kościelny przy parafii św. Józefa w Załężu katolicka, kulturalno-oświatowa, polska
133. 1935* Kirchenchor katolicka, kulturalno-oświatowa, niemiecka
134. 1935* Sühne Kommunion Gruppe parafialna, dewocyjna, niemiecka
135. 1937* Dziecięca Drużyna Harcerska Las w Szkole Podstawowej nr 24 szkolna, harcerska
136. 1938 KS „Czwiklitzer” Załęże kultury fizycznej, polska
137. 1938 Klub Motocyklowy „Moj" w Załężu kultury fizycznej, polska
138. 1938 Katolickie Stowarzyszenie Kobiet na Kolonii Ignacego Mościckiego parafialna, kobieca, polska

Legenda: * – data pierwszej wzmianki w źródłach.

APK, zesp. Dyrekcja Policji Katowic, sygn. 41, 370; APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, sygn. 809, 810; AKAD, zesp. 77; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999

OSIEDLE KOPALNI „WUJEK” (nieprawidłowo Dwunastu Apostołów Kolonia), zespół mieszkaniowy na granicy ►Załęskiej Hałdy i Katowickiej Hałdy. Kolonia, zaprojektowana w 1915 przez ►Brunona Tauta, zrealizowana w l. 1918–1920, została wybudowana na zlecenie ►koncernu Hohenlohe dla górników kopalni „Oheim” („Wujek”). Nawiązuje do howardowskich rozwiązań w typie miasta-ogrodu. Z pierwotnego projektu (1915), przewidującego wzniesienie osiedla składającego się z dwóch sektorów podporządkowanych zróżnicowaniu topograficznemu terenu, po przyłączeniu Katowic do Polski zrealizowano jedynie sektor złożony z dwóch rzędów parterowych domków szeregowych. Szereg podzielony został na dwie – osobne dla ►ul. Przodowników i ►ul. Przekopowej – grupy, w obrębie których wydzielone zostały po 4 segmenty, mieszczące w sumie 72 mieszkania. Koncepcja zabudowy oparta jest na prostym schemacie domu wiejskiego z przydomowym ogródkiem oraz pomieszczeniami gospodarczymi. Parterowe domki z wysokimi dwuspadowymi dachami krytymi karpiówką są pozbawione dekoracji, jedyne urozmaicenia bryły stanowią: ozdobne wole oczka w połaci dachowej, zróżnicowana linia okapów dachowych oraz niezachowana, przypuszczalnie różnorodna kolorystyka stolarek drzwiowych i okiennych. Kolonia jest przykładem architektury z kręgu moderny berlińskiej; nie jest objęta opieką konserwatorską. W l. 40–60 XX w. sporą grupę mieszkańców stanowili powstańcy śląscy, a także hodowcy gołębi pocztowych. W jednym z budynków mieści się siedziba koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Załęskiej Hałdzie.
M. Chmielewska: Osiedla i kolonie robotnicze w Katowicach – identyfikacja, rozmieszczenie i stan zachowania. W: „Acta Geographica Silesiana”. T. 6. Sosnowiec 2009, s. 9–14; L. Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010; J. Tofilska, A. Steuer: Osady i osiedla. W: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo. Red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz. T. 2. Katowice 2012; K. Seidl, Das Arbeiterwohnungswesen in der Oberschlesischen Montanindustrie, Kattowitz 1913.

OSIEK, prawy dopływ ►Rawy; dawna rzeka graniczna między Załężem i Katowicami. Ma 2 źródła: w pd.-zach. narożniku Załęża w rejonie ob. ul. Dolnej i w pd.-zach. rejonie dzisiejszego parku Kościuszki. Przepływa wzdłuż ►ul. Żelaznej (pomiędzy boiskiem ►KS „Baildon” a torami kolejowymi). Bród z przechodzącą drogą polną był wykorzystywany w XIX w. jako szlak węglowy. Nad Osiekiem znajdowała się cynkownia ►Henriette. W l. 20.–30. XX w. powstało tu kąpielisko ►Bugla. Do Rawy wpływał ok. 150 m na wschód od grobli ►Załęskiego Stawu.
L. Musioł: Załęże. Monografia historyczna. Katowice 1955, maszynopis.

OSSADNIK-OGIERMANOWA Matylda (17 III 1917, Rozbark – 15 V 1997, Katowice), gimnastyczka, zawodniczka ►TG „Sokół” w Załężu, reprezentantka Polski (1936–1938): IO (1936), MŚ (1938). Osiągnięcia: 1 (0–0–1) medal MŚ: 3 m. wielobój drużynowy (1938); 3 (1–1–1) medale MP: 1 m. ćwiczenia na poręczach (1936), 2 m. ćwiczenia na poręczach (1935), 3 m. wielobój indywidualny (1937). Zdobyła uprawnienia trenera i sędziego klasy międzynarodowej (oceniała zawodników m.in. podczas IO w 1952 i 1960). Odznaczona Brązowym Krzyżem Zasługi.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999; B. Tuszyński: Polscy olimpijczycy XX wieku (1924–2002). Współpr. H. Kurzyński, A. Tuszyńska. T. 2: N–Ż. Wrocław 2004.

 

OSSOWSKIEGO Michała ULICA, nazwa od 1951; obrzeżna w pd. części ►Osiedla Witosa; przebieg w półkolu; zabudowa nowoczesna, niejednolita (budynki niskokondygnacyjne i wielokondygnacyjne). Ważniejsze obiekty: przedsiębiorstwo kartograficzne, firmy usługowe (kuśnierstwo, fryzjerstwo, samochodowe), sklep sieci Biedronka, place zabaw.

OŚRODEK OGRODNICZY ZATRUDNIENIA MŁODZIEŻY BEZROBOTNEJ zob. ►Ośrodek Zatrudnienia Bezrobotnej Młodzieży w Załęskiej Hałdzie

OŚRODEK ZATRUDNIENIA BEZROBOTNEJ MŁODZIEŻY W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE (Ośrodek Ogrodniczy Zatrudnienia Młodzieży Bezrobotnej), zał. IV 1937 przez Wojewódzkie Biuro Funduszu Pracy w celu rozbudzenia w podopiecznych zamiłowania do ogrodnictwa; skupiał 17 członków; siedziba mieściła się w Towarzystwie Ogródków Działkowych ►Radość. Zakończył działalność 31 VIII 1939.
APK, zesp. Miasto Katowice, sygn.321.

OWSISKA, kolonia w najbardziej na zachód wysuniętej części ►Załęskiej Hałdy. Istniała w XIX w.; składała się z kilkunastu domków. Nazwa nawiązuje do uprawy owsa (zob. ►Zbóż uprawa) w tej części Załęża. Terminem tym określano też pobliski rejon leśny (zob. ►Lasy).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; L. Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża