T

 

TABERNAKELBUND zob. ►Krucjata Eucharystyczna

TARGOWISKO ROLNO-SPOŻYWCZE W ZAŁĘŻU, jednostka handlowa Zakładu Targowisk Miejskich przy ►ul. Józefa Pukowca 23. Czynne codziennie przez 24 godz. na dobę. Handel prowadzony jest w sektorach: „Rolnik” (warzywa), „Jabłko” (owoce sadownicze), „Ziemniak”, „Cytrus” (owoce południowe), „Kiszonki” (kapusta i ogórki kwaszone), „Spożywka” (artykuły spożywcze przetworzone).
http://www.ztm.katowice.pl/obiekty.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” ZAŁĘSKA HAŁDA, gniazdo zał. 25 I 1920. W l. 1924–1926 nieczynne. W 1927 objęte mecenatem kopalni „Wujek”. Poświęciło sztandar 15 VI 1930. Ok. 1935 założyło sekcję ciężkiej atletyki. W l. 1939–1945 zawiesiło działalność, a w 1950 zostało zlikwidowane. Jako jedna z pierwszych organizacji w województwie śląskim wprowadziło do programu zapasy w stylu wolnym. Siedziby mieściły się w ►restauracji Günthera i ►restauracji Karola Mroncza (ob. ►Szkoła Podstawowa nr 25). W 1920 skupiało 72, a w 1930 – 140 członków. Należało do Katowickiego Okręgu Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce. Utrzymywało kontakty z sokolstwem polskim we Francji. Działacze: Franciszek Gola, Teodor Otremba, Jan Patalong, Otton Patalong, M. Przybyła, ►Wiktor Sławiński, Jan Śmigiel.
W. Ogrodziński: Dzieje dzielnicy śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

TOWARZYSTWO GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” W ZAŁĘŻU, gniazdo zał. 11 IV 1911 z inicjatywy ►Józefa Sapy przy współudziale kilku innych członków gniazda TG „Sokół” w Katowicach (po którym przejęło stodołę, przebudowaną następnie na salę gimnastyczną). Od 1 IX 1911 zarejestrowane w Wydziale Okręgowym Związku Towarzystw Gimnastycznych w Państwie Niemieckim w Bytomiu. Dało początek gniazdu TG „Sokół” w Dębie, ►KS Naprzód „1912” Załęże, żeńskiemu gniazdu TG „Sokół” w Załężu (1914), ►Towarzystwu Gimnastycznemu „Sokół” w Załęskiej Hałdzie (1920); do 1917 nieczynne – odbudowane z oddziałem kobiecym. Od 1919 przydzielone do I Katowickiego Okręgu Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce. W 1927 powstał Komitet Budowy Boiska Sokolego w Załężu (Michał Grażyński, Konstanty Wolny, ►ks. Józef Kubis, Tadeusz Stark, Stanisław Dworzańczyk, Tadeusz Stadnikiewicz, ►Wawrzyniec Widuch, Jan Brzeskot, dr Alfons Górnik, ►Paweł Chrószcz, Józef Dreyza). Obiekty: ►hala przy ul. M. Wolskiego (1926), ►boisko z bieżnią lekkoatletyczną przy ul. F. Bocheńskiego (1929), basen ►Bugla ze strzelnicą. Działacze – prezesi: Kasprzyk (imienia nie udało się ustalić), Piotr Golor, Jan Wylecioł, ►Leopold Świtała, Wiktor Baranek, Józef Zogórnik; wiceprezesi: ►Stanisław Kołodziej, ►Władysław Wendt, Józef Lisek; naczelnicy: ►Wiktor Jesionek, Franciszek Oleś, ►Paweł Chrószcz, Jan Kubica, Maksymilian Dudek, Kazimierz Peda, Tomasz Vogiel; naczelniczka: ►Matylda Ossadnik-Ogiermanowa; sekretarze: Wiktor Baranek, ►Ludwik Przystolik, Józef Świtała, Paweł Kotusz; skarbnicy: Jesionkówna, Maksymilian Wojtyczka, Jan Czardybon; bibliotekarka: Maria Zawadziańka, chorąży: Józef Solik. W 1911 liczyło 27 członków, w 1913 – 20, w 1920 – 145 (największe gniazdo w rejencji opolskiej), w 1929 – 106 i w 1930 –145. Siedziba mieściła się w lokalu przy ul. S. Wojciechowskiego 67. Osiągnięcia: 4 (0–3–1) medale MP – poręcze: 2 m. (1935–1937) i 3 m. (1938) oraz udział w IO w 1936 ►Matyldy Ossadnik-Ogiermanowej.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 79, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Katowice, sygn. 7; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999; W. Ogrodziński: Dzieje dzielnicy śląskiej „Sokoła”. Katowice 1937.

TOWARZYSTWO MŁODYCH POLEK NA KOLONII IGNACEGO MOŚCICKIEGO, powstało w 1935 z inicjatywy Jadwigi Jackowej; skupiało 16 członkiń. Zebrania odbywały się w ►Szkole Podstawowej nr 24 i w ►Domach Sypialnych Kopalni „Kleofas. ►Józef Słomka wysunął koncepcję przekształcenia organizacji na Oddział Żeński ►Związku Strzeleckiego. Prezeski: Palicówna, Kokotowa, Marta Słomka.
A. Steuer: Kolonia imienia Ignacego Mościckiego w Katowicach-Załężu (1927–1939), [w:] „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999, s. 102–118.

TOWARZYSTWO MŁODZIEŻY ŻEŃSKIEJ W ZAŁĘSKIEJ HAŁDZIE PW. ŚW. TERESY OD DZIECIĄTKA JEZUS zob. ►Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej w Załęskiej Hałdzie

TOWARZYSTWO OGRÓDKÓW DZIAŁKOWYCH im. JÓZEFA PIŁSUDSKEGO w KATOWICACH-ZAŁĘŻU, zał. 1935 przez ►Giesche S.A., struktura podległa Związkowi Towarzystw Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego; zajmowało powierzchnię 0,7 ha i liczyło 23 działki; w 1938 skupiało 23 członków; otrzymywało pomoc finansową Wojewódzkiego Funduszu Pracy. Działacze: ►Franciszek Długiewicz, Ludwik Przystolik.
Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli Województwa Śląskiego. Oprac. T. Rudnicki. Katowice 1938.

TOWARZYSTWO POLEK W ZAŁĘŻU, kobieca organizacja polityczna (chadecka), której korzenie wyrosły w strukturach ►Czytelni dla Kobiet (1903), powstała w 1907; od 1918 działała pod nazwą Towarzystwo Polek, aktywnie uczestnicząc w pracach podczas plebiscytu górnośląskiego. W 1927 skupiało 160 członkiń; pod koniec 1927 dołączyła grupa 40 członkiń z Towarzystwa Polek Narodowej Partii Robotniczej. Założycielkami były: ►Franciszka Ciemięgowa, Maria Musiałowa, Maria Jesionkowa, Katarzyna Jesionkowa, Kozikowa, znajdując oparcie w kręgach nauczycielek załęskich szkół. Towarzystwo prowadziło sekcje: dobroczynną, opieki nad biedną dziatwą szkolną, a od 1934 ►Przedszkole Towarzystwa Polek przy ►kopalni „Kleofas”. Miało własny sztandar. W 1928 podjęło inicjatywę utworzeniu ►Towarzystwa Młodych Polek. W późniejszym czasie w wyniku rozłamów powstało ►Katolickie Towarzystwo Polek i ►Towarzystwo Polek (sanacyjne); odrębne struktury powstały też na ►Kolonii Ignacego Mościckiego i w ►Załęskiej Hałdzie.
„Głos Polek” 1927, nr 1; „Polska Zachodnia” 1927, nr 304.

TOWARZYSTWO POLEK W ZAŁĘŻU, organizacja sanacyjna w Załężu, wyodrębniła się zał. 1907 ►Towarzystwa Polek w Załężu w wyniku rozłamu po Jubileuszowym Zjeździe Związku Towarzystw Polek (1927). Prowadziła sekcje: opieki nad matką i dzieckiem (z ►Przedszkolem Towarzystwa Polek przy ►kopalni „Kleofas”) i kulturalno-oświatową. Przewodniczące: ►Zofia Magryś, ►Agnieszka Kozikowa, wiceprzewodnicząca L. Krzystek. Zebrania odbywały się m.in. w restauracji Świtały.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, Wydział Oświecenia Publicznego i Wyznań Religijnych, sygn. 41, 390, 542; „Polonia” 1927, nr 154, „Polska Zachodnia” 1927, nr 129; 1931, nr 109; 1935, nr 83; 1936, nr 7.

TRASA ROWEROWA nr 103, długość 7,1 km, utworzona w 2010. Biegnie od Parku Śląskiego, łączy ►Obroki, ►Osiedle Witosa, ►Załęską Hałdę, kończy bieg w Kokocińcu.
www.kztt.org.pl.

TRZCINIECKA STRUGA, niewielki strumyk w Załężu, tworzący od północnego zachodu historyczną granicę miejscowości; wpadał do stawu ►Trzciniec na wysokości oczyszczalni ścieków w Klimzowcu.

tulak-marian

TUŁAK Marian (1901 – ?), dowódca wojskowy, w Wojsku Polskim od 1919; uczestnik wojny polsko-bolszewickiej (1919–1920). Od 1924 służył w 73 Pułku Piechoty w Katowicach, gdzie pełnił różne funkcje; do stopnia kapitana awansowany 19 III 1938. W l. 1938–1939 był dowódcą 4. kompanii Obrony Narodowej Kochłowice w składzie Chorzowskiego Batalionu Obrony Narodowej oraz jednocześnie komendantem powiatowym Przysposobienia Wojskowego Katowice z miejscem postoju Kochłowice. We IX 1939 dowodził 11. kompanią w IV batalionie fortecznym 73 Pułku Piechoty. W przededniu wybuchu II wojny światowej stacjonował w Zamku Załęskim (zob. ►Dwór w Załężu), skąd 4 IX 1939 batalion wyruszył na szlak bojowy i przeszedł od Katowic-Załęża (przez plac Wolności, rynek, Bogucice, Sosnowiec) na Lubelszczyznę. Uwolniony z niewoli niemieckiej, powrócił do kraju. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi.
A. Steuer: Mały leksykon halembski, na stronie internetowej koła Związku Górnośląskiego w Halembie.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża