Z

 

ZACHODNI (pierwotnie Cäsar), szyb wentylacyjny ►kopalni „Kleofas”, położony na południowym brzegu ►Rawy; drążony w l. 1890–1891 (głębokość 87 m), oddany do użytku w 1893; przekrój szybu: okrągły i beczkowaty; w l. 1895–1896 pogłębiony do 447 m; w 1898 wyposażony w metalową wieżę; ok. 1931 włączony do sieci kopalnianych torów kolejowych.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; G. Grzegorek, A. Frużyński, P. Rygus: Kopalnie i huty Katowic. Katowice 2017.

ZAKŁAD WYROBÓW ŚLUSARSKICH I KOWALSKICH BRACI DZIACZKO zob. ►Dziaczko.

ZAŁĘSKA HAŁDA, Spółdzielnia Mieszkaniowa w Katowicach przy ►ul. Eugeniusza Kwiatkowskiego 8; powstała 1 VII 1991 – wydzielona z zasobów mieszkaniowych Spółdzielni Mieszkaniowej „Górnik” w Katowicach, przejmując 3397 członków. Została zarejestrowana przez Sąd Rejestrowy w Katowicach 6 VII 1991. Przy Spółdzielni prowadzi działalność Agencja Pośrednictwa Nieruchomości Załęska Hałda.
http://zaleskahalda.pl/O-nas,47.html.

ZAŁĘSKA HAŁDA, historyczne osiedle ►kopalni „Kleofas”, która przeznaczyła na ten cel 40,54 ha gruntu z ►majątku ziemskiego Załęże. Budowę rozpoczęto 1 III 1947. Składało się z 455 domków, w tym 250 fińskich (drewnianych) i 5 olsztyńskich (drewnianych, otynkowanych z zewnątrz). Osiedle wyposażono w oświetlenie uliczne, jednak nie było ono skanalizowane, a wewnętrzne drogi nieutwardzone. Na terenie osiedla funkcjonowały: świetlica kopalniana, szkoła, przedszkole i żłobek. W 1956 skupiało 3020 mieszkańców, głównie napływowych z okolicznych województw i repatriantów z Francji, Belgii i Niemiec. W 1976 zostało zlikwidowane; na jego miejscu powstało ►Osiedle Witosa.
AKAD, zesp. Akta Lokalne, sygn. AL. 2529; Kronika parafii pw. św. Cyryla i Metodego w Załęskiej Hałdzie – na probostwie; L. Szaraniec: Osady i osiedla Katowic. Katowice 2010.

ZAŁĘSKA HAŁDA zob. ►Miłość

ZAŁĘSKA SZKLARNIA, huta szkła w Załęskiej Hałdzie, zał. 1820 (Salman, Karl Edler, Hans Glass), w 1822 zakończyła działalność. Budynki po zaadaptowaniu zostały przejęte przez uruchomioną w tym samym miejscu hutę cynku ►Johanka.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalnia „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZAŁĘSKI PARK, park miejski w dzielnicy Załęże przy ►ul. Gliwickiej w rejonie skrzyżowania z ►ul. Jana Pawła II, obok ►Młodzieżowego Domu Kultury Załęże, pomiędzy ►torami kolejowymi a ►Miejskim Przedszkolem nr 39. Utworzony 26 VII 2010, powstał na terenie ►Ogrodu Jordanowskiego (modernizowanego w l. 2008–2010). Obiekty: plac zabaw dla dzieci, kompleks sportowy.

ZAŁĘSKI POTOK, ciek wodny na terenie Załęża, dopływ ►Osieka; źródła 300 m na południe od ►ul. Kochłowickiej, płynął w kierunku wschodnim (►ul. Żeliwna), przez tereny nadań górniczych (►Jenny, ►Charlotte, ►Victor), na przełomie l. 30.–40. XX w. przez zapadlisko górnicze (wydobycie iłu żelazistego), tworząc bagnisko (najniższy punkt ►ul. Bocheńskiego).
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZAŁĘŻE I (Johann Sobieski, Christnachtschacht, Zalenze), nazwa (od 31 XII 1937) pola górniczego ►kopalni „Kleofas” (856,363 kuksy); nadane pierwotnie 15 VIII 1854 ►Ernestowi Georgowi de la Tour (na jego wniosek z 1853); odkupione w 1880 przez ►Spadkobierców Gieschego; część kuksów nabył ►Magnus Teodor von Moltke (po II wojnie światowej fakt niemieckiego pochodzenia właściciela władze „ludowej Polski” próbowały wykorzystać do pozbawienia odszkodowania za to pole amerykańskich właścicieli ►koncernu Giesche).
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZAŁĘŻE II (Christnachtschacht Ertgänzung), nazwa (od 31 XII 1937) pola górniczego ►kopalni „Kleofas” (339 kuksów).
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511.

ZAMEK ZAŁĘSKI zob. ►Dwór w Załężu

ZAMUŁKOWA ULICA, dł. 100 m, układ równoleżnikowy. W 1919 mieścił się na niej posterunek policji niemieckiej (Sicherheitspolizei) – obiekt polskiego ataku w okresie I powstania śląskiego; w okresie międzywojennym: 2 kamienice, których właścicielami byli Mamok i Wiengarten, zamieszkała przez ludność żydowską, głównie kupiectwo;, zakłady chemiczne Silesiana; warsztat elektrotechniczny i radiotechniczny; Katowickie Przedsiębiorstwo Robót Telekomunikacyjnych (z świetlicą).
APK, zesp. Śląski Instytut Naukowy Katowice, sygn. 107; AUM, zesp. 1, sygn. 2585.

06 KATOWICE (także: „06” Zalenze, „06” Załęże), KS założony 23 VIII 1906 pod patronatem ►kopalni „Kleofas” („Cleofasgrubbe”), pierwszy górniczy klub sportowy na ziemiach polskich, z boiskiem (1907) wchodzącym w skład górniczego kompleksu rekreacyjno-sportowego nad Rawą, w bliskim sąsiedztwie ►Arbeiterheim. Pierwotnie jednosekcyjny, należał do Süd-Ostdeutsche Fußballverband. Siedziby: w restauracji u Golczyka, od 1925 – Ani Ebel, przy ul. Zamułkowej 1 w budynku gminy Załęże. Finansowo był związany z Volksbundem. Spolonizowany w l. 30. XX w. Od poł. l. 20. XX w. wielosekcyjny – sekcje: bokserska (1925), ciężkoatletyczna (1925), hokeja na lodzie (1935–1939), lekkoatletyczna (1926–1931, połączyła się z sekcją lekkoatletyczną KS „Pogoń” Katowice), piłki nożnej (1906–1939), tenisowa (1928–1933). Władze hitlerowskie przekazały sprzęt i boisko Turn- und Sportverein 1895. Należał do Śląskiego Okręgowego Związku Bokserskiego, Górnośląskiego Okręgowego Związku Lekkoatletycznego, Górnośląskiego (Śląskiego) Okręgowego Związku Piłki Nożnej, Związku Tenisistów Województwa Śląskiego. Osiągnięcia: 1 (0–0–1) medal w lekkoatletyce kobiet (1928), udział w rozgrywkach tenisowych klasy A (1932–1933). Działacze: Heinrich Am Ende, Kołodziej (boks), Paweł Talaga, Karol Michatz, Łukasz Gruszka. Wyróżniony odznaką na X-lecie piłki nożnej.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1998, s. 67–68; „Siedem Groszy” 1933, nr 81; G. Grzegorek, A. Frużyński, P. Rygus: Kopalnie i huty Katowic. Katowice 2017.

ZESPÓŁ SZKÓŁ NR 7 im. STANISŁAWA MASTALERZA W KATOWICACH, zlokalizowany przy ►ul. Gliwickiej 228; zalążkiem była Zasadnicza Szkoła Zawodowa dla Pracujących ►Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Katowicach (utworzona 1 IX 1963) z siedzibą przy ul. Zawadzkiego 26 (ob. ul. Sokolska), gdzie funkcjonowała również Zasadnicza Szkoła Dokształcająca nr 1; od 1966 wraz z Technikum Samochodowym na terenie zajezdni tramwajowej w Katowicach-Bogucicach (zwanej często „Na Bagnie”); od 1 IX 1975 Zespół Szkół Zawodowych (Technikum Samochodowe dla Pracujących WPK; Zasadnicza Szkoła Zawodowa WPK, Średnie Studium Zawodowe WPK); od 1977 pod aktualnym adresem jako Zespół Szkół Komunikacyjnych z Zasadniczą Szkołą Zawodową Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej (PKS). 26 X 1977 Zespołowi Szkół Komunikacyjnych nadano imię Stanisława Mastalerza i wręczono sztandar. 1 IX 1994 utworzono w ramach Technikum Samochodowego klasy ekonomiczne o specjalności ekonomika i organizacja przedsiębiorstw, rozpoczęto też edukację dziewcząt; od 1 VII 1996 funkcjonowała jako Zespół Szkół Komunikacyjnych i Ekonomicznych z Liceum Ekonomicznym. 1 IX 2007 nastąpiła fuzja z Gimnazjum nr 7 i szkole nadano aktualną nazwę. W skład zespołu wchodzą obecnie: Technikum nr 7 o specjalnościach technik mechanik i technik ekonomista, Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 5 o specjalności mechanik pojazdów samochodowych, Gimnazjum nr 7. Nauka odbywa się w klasopracowniach przedmiotowych.
E. Breitkopf, E. Skorwider, A. Steuer: Zawodzie. Monografia dzielnicy i parafii Opatrzności Bożej w Katowicach. Katowice 2011.

ZJEDNOCZONY KLEOFAS (Consolidirte Cleophas), nazwa (od 31 XII 1937) pola górniczego ►kopalni „Kleofas” (6314,912 kuksów); powstało 27 V 1856 ze scalenia pól górniczych kopalń „Adam” i „Eva”; nadane ►Karolowi Goduli; od 1880 w rękach ►Spadkobierców Gieschego.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

ZUR GOTTES GNADE zob. ►Fortuna.

ZWIĄZEK ABSTYNENTÓW W ZAŁĘŻU (także Stowarzyszenie Abstynentów), zał. 4 IV 1911 z inicjatywy ►Józefa Sapy, polska organizacja zrzeszająca głównie członków miejscowego  gniazda ►TG „Sokół” i przedstawicieli kupiectwa. Prezesem był Rybarz, sekretarzem Antoni Wygodzki, a skarbnikiem Ludwik Drażewski. Organizacja należała do centrali polskiego ruchu abstynenckiego w Poznaniu. Reaktywowała działalność 6 I 1923 z inicjatywy niejakiego Stanicha  na zebraniu w sali Wissemacha przy udziale 14 członków; działacze: Kubica, Wichary, Holon, Henkel, Kolarczyk Król, Kija, Kaleta. Ponownie wznowił funkcjonowanie w 1931 z oddziałem młodzieży (Koło Młodzieży Abstynenckiej skupiające 42 członków); siedziba mieściła się w ►Domu Związkowym. W 1932 Związek liczył 88 członków, w 1933 – 54, w 1936 – 115. Prowadził działalność oświatową i teatr amatorski w restauracji Leona Kobica.
APK, zesp. Dyrekcja Policji Katowic, sygn. 370; Pamiętnik 10-letniej pracy abstynenckiej na Górnym Śląsku: 1923–1933. Katowice 1933; „Rocznik Diecezji Śląskiej (Katowickiej)”. Katowice 1932; „Rocznik Diecezji Śląskiej (Katowickiej)”. Katowice 1936; „Gość Niedzielny” 1931, nr 34 i 45.

ZWIĄZEK HALLERCZYKÓW, placówka w Załężu powstała ok. 1923–1924 z siedzibą przy ul. Wojciechowskiego 66 (ob. ►ul. Gliwicka); w 1925 ufundowano sztandar. W 1926 funkcję prezesa pełnił ►Józef Janta, wiceprezesa ►Wiktor Jesionek, sekretarza Piotr Stanuch, a komendantem był Paweł Węgier; w 1927 funkcję prezesa przejął Józef Krajan. Działacze: P. Stanik, Franciszek Proksza. Jako pierwszy na terenie województwa śląskiego prowadził oddział młodzieżowy – „Błękitni”, z komendantem Adamem Gacką (pełnił tę samą funkcję w Chorągwi Śląskiej). Spotkania i zebrania organizował w lokalu ►Leona Kobica; prowadził działalność w zakresie wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego (►strzelnica w Załęskiej Hałdzie).
APK, zesp. UWŚl., sygn. 809; Z życia Związku Hallerczyków na Górnym Śląsku. Sprawozdanie Zarządu Chorągwi Śląskiej Związku Hallerczyków za rok 1923/24, [b.r. i m.w.]; Bitwa pod Rarańczą i Kaniowem, Katowice 1925; Jednodniówka Chorągwi Śląskiej Związku Hallerczyków: wydana z okazji IV Walnego Zjazdu Delegatów Placówek Chorągwi Śląskiej Związku Hallerczyków w Katowicach w dniu 8 sierpnia 1926 r., red. M. Łączkowski, Katowice

ZWIĄZEK KATOLICKICH ROBOTNIKÓW p.w. ŚW. JÓZEFA, zał. 7. XII 1900, powstał z inicjatywy ►ks. Józefa Kubisa, funkcjonował przy ►parafii św. Józefa w Załężu; dysponował własnym sztandarem (z napisami w jęz. polskim) i oryginalnym nakryciem głowy. W l. 1908–1919 należał do niemieckiego Verbandu, a po wystąpieniu zbliżył się do ►Zjednoczenia Zawodowego Polskiego. Zainicjował działalność wokalną i sceniczną członków; projektował organizację kasy pogrzebowej. W 1926 powołał do życia oddział ►Ligi Katolickiej w Załężu; w 1927 zorganizował zjazd Towarzystw Robotników Katolickich p.w. św. Józefa w diecezji śląskiej; w 1928 przekształcił się w ►Katolickie Towarzystwo Robotników; od II 1929 działał pod nazwą ►Dom Katolickich Robotników, a od III 1929 jako ►Stowarzyszenie Mężów Katolickich. Działacze: ►Stefan Giebel, ►Piotr Zagórnik.
APK, zesp. Urząd Wojewódzki Śląski, sygn 809; „Dziennik Śląski” 1900, nr 231; „Polak” 1908, nr 23 i 1919, nr 2, 47; „Gość Niedzielny” 1926, nr 9; „Polonia” 1928, nr 287.

ZWIĄZEK POWSTAŃCÓW ŚLĄSKICH ODDZIAŁ MIEJSCOWY NA KOLONII IGNACEGO MOŚCICKIEGO, zał. 28 XII 1928 z inicjatywy Wilhelma Wepsa, który został jego pierwszym prezesem. Następnie funkcję tę pełnili m.in. Jasiński, Paweł Jacek. Działaczami byli: Ludwik Janeczek „Jagiellończyk”, Józef Biegański (sekretarz), Dominik Neumann (zastępca prezesa), Jan Rejmann (skarbnik). Podlegały mu: Towarzystwo Ogródków Działkowych i Przydomowych (zob. ►Świt), Oddział Młodzieży Powstańczej nr 50. Współpracował z Grupą Toszecko-Gliwicką Związku Powstańców Śląskich, do 1934 ze ►Szkołą Podstawową nr 24 w Załężu. W 1928 skupiał 95 członków, w 1934 – 53. Odpowiednikiem żeńskim organizacji było ►Stowarzyszenie Rodzina Powstańcza.
„Polska Zachodnia” 1929, nr 5; A. Steuer: Kolonia imienia Ignacego Mościckiego w Katowicach-Załężu (1927–1939). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża