p-w-cz.gif (8137 bytes) linia.gif (60 bytes)


Michał Cieślak

Zapraszamy na wystawę poświęconą 90. rocznicy pierwszego powstania śląskiego, wyeksponowaną na rynku w Katowicach. Wystawa została zorganizowana przez Urząd Miasta Katowice i Muzeum Historii Katowic.

W 2009 roku przypadła 90 rocznica I powstania śląskiego. W związku z tym pragniemy przypomnieć nie tylko przebieg I powstania śląskiego ale przede wszystkim dziejowe znaczenie tamtych wydarzeń.

Odzyskanie przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 roku oraz zwycięskie powstanie wielkopolskie, które trwało od grudnia 1918 roku do lutego roku 1919, wzbudziły wśród etnicznej ludności polskiej na Górnym Śląsku chęć walki o włączenie tej dzielnicy w granice II Rzeczypospolitej. Chęci te były spotęgowane faktem, że ludność polska, w szczególności robotnicy, w porównaniu z ludnością niemiecką była często traktowana przez władze pruskie i przedsiębiorców niemieckich jak ludzie „drugiej kategorii”.

Przyłączenie części Górnego Śląska do Polski poprzedziły trzy zrywy zbrojne. Pierwsze powstanie śląskie, które trwało od nocy z 16 na 17 sierpnia do 24 sierpnia 1919 roku, można uznać za punkt zwrotny w historii Śląska, było bowiem pierwszym zorganizowanym zbrojnym wystąpieniem Górnoślązaków przeciwko władzy niemieckiej. Zryw Górnoślązaków w 1919 roku, bez wątpienia spontaniczny u podstaw, spowodowany dramatycznym pogorszeniem się stosunków polsko-niemieckich, szybko przerodził się w zorganizowaną walkę zbrojną.

Walki objęły obszar Górnego Śląska. Działania zbrojne toczyły się przede wszystkim na terenie powiatu katowickiego, powiatu pszczyńskiego, powiatu bytomskiego, powiatu rybnickiego oraz zabrzańskiego. Najcięższe walki na obszarze Katowic toczyły się na terenie obecnych dzielnic: Nikiszowca, Bogucic, Dąbrówki Małej i Ligoty. 18 sierpnia niewątpliwym sukcesem strony polskiej było opanowanie tego dnia przez powstańców osiedla Nikiszowiec oraz dworca w Ligocie. 19 sierpnia Nikiszowiec i Janów zostały ostrzelane z powietrza oraz z przejeżdżającego pociągu, jednakże nikt nie ucierpiał. Polski oddział powstańczy próbował tego dnia zająć Bogucice, ale na skutek silnego oporu „Grenzschutzu” atak się nie powiódł. 20 sierpnia grupy bojowe z Bogucic i Dąbrówki Małej zjednoczyły się i pod Dąbrówką Małą zaatakowały niemieckie samoloty zwiadowcze, z których jeden został strącony i zniszczony. 21 sierpnia oddziały powstańcze pod naporem „Grenzschutzu” wspartego posiłkami, wycofały się z dotychczas zajmowanych pozycji w kierunku Sosnowca lub Mysłowic. Dnia 24 sierpnia 1919 r. dowódca I powstania śląskiego Alfons Zgrzebniok wydał rozkaz zaprzestania walk. Brak jakiejkolwiek szansy na kontynuowanie skutecznej walki z siłami niemieckimi zadecydował o zakończeniu zrywu zbrojnego na Górnym Śląsku.

W wyniku niemieckich represji powstańcy w większości zmuszeni byli uciekać na teren Zagłębia Dąbrowskiego. Jesienią 1919 r. odbyły się w Berlinie rozmowy polsko-niemieckie dotyczące uregulowania sytuacji na Górnym Śląsku. W efekcie tychże pertraktacji, w których brał udział Wojciech Korfanty, ustalono amnestię dla powstańców śląskich, mogących wrócić w swoje rodzinne strony. Amnestia nie objęła jedynie 250 „najniebezpieczniejszych”, zdaniem rządu niemieckiego, polskich działaczy narodowych. Powstanie, choć z pozoru zakończyło się klęską, przyniosło jednak korzyści w następnych miesiącach. Polskim sukcesem okazały się wybory do rad gminnych i miejskich w listopadzie 1919 r. Około 60% głosów przypadło wówczas Polakom. Klęska militarna poniesiona przez polskich bojowników zamieniona została w dyplomatyczny sukces. O skali problemu narodowościowego na Górnym Śląsku dowiedziała się Europa Zachodnia, która zrozumiała, że konieczne było wysłanie na tę ziemię misji międzynarodowej z przedstawicielami Francji, Anglii i Włoch wraz z wojskami tych państw. Klęska militarna poniesiona w sierpniu 1919 r. nie powstrzymała zapędów narodowowyzwoleńczych Polaków z Górnego Śląska, wprost przeciwnie spowodowała ich wzmożenie, zakończone ostatecznym sukcesem w 1922 roku.