p-w-cz.gif (8137 bytes)

Od Katowic do Stalinogrodu

Największym triumfatorem II wojny światowej był przywódca ZSRR ─ Józef Stalin. Sierp i młot miały stać się symbolem kolejnego etapu rewolucji światowej. Podwaliny pod nią stanowiło opanowanie przez ZSRR całej niemal Europy Środkowej. W Polsce objęcie władzy państwowej przez komunistów nastąpiło w warunkach wojny i wyzwalania kraju spod okupacji niemieckiej przez Armię Radziecką. Zapoczątkowane zostały rozległe przeobrażenia polityczne, gospodarcze i społeczne. W tym ważnym okresie formował się przyszły kształt polityczno-społeczny wyzwolonej Polski.

W 1943 r. powstała Krajowa Rada Narodowa, jej przewodniczącym został Bolesław Bierut. Następnym posunięciem komunistów było utworzenie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Dnia 22.07.1944 r. PKWN ogłosił swój manifest. Rocznica tej daty miała stać się w przyszłej Polsce Ludowej jednym z ważniejszych świąt państwowych. W grudniu 1944 r. KRN przekształciła PKWN w Rząd Tymczasowy, który został uznany przez Związek Radziecki. USA i Wielka Brytania podtrzymały swe poparcie dla rządu emigracyjnego w Londynie. Istniejąca odtąd w Polsce „dwuwładza” była powodem poważnych rozdźwięków między mocarstwami walczącymi z III Rzeszą, co odzwierciedliło się podczas konferencji w Jałcie w lutym 1945 r. Dnia 28. 06. 1945 r., zgodnie z pokonferencyjnymi ustaleniami B. Bierut powołał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Premierem został Edward Osóbka-Morawski, a wicepremierami Władysław Gomułka i Stanisław Mikołajczyk. Nowe polskie władze zyskały uznanie Francji, Wielkiej Brytanii, USA i Chin, potem innych krajów. Ukonstytuowanie się TRJN było prawnym usankcjonowaniem sukcesu lewicy.

Ruiny zniszczonych budynków w centrum Katowic

Polskę należało podźwignąć ze zniszczeń wojennych. Odbudowy wymagała gospodarka i przemysł, pilna była kwestia uporządkowania polityki pieniężnej. Na czoło wysuwała się konieczność zagwarantowania bezpieczeństwa nowych granic na zachodzie i północy, uregulowania spraw narodowościowych i „rozliczenia” tzw. Volksdeutschów. Nie mniej ważna była likwidacja podziemia niepodległościowego, zwłaszcza poakowskiego.

Najpoważniejszym konkurentem PPR pod koniec lat 40. stało się Polskie Stronnictwo Ludowe i jego przywódca Stanisław Mikołajczyk. Jednak po tzw. zjednoczeniu ruchu robotniczego w grudniu 1948 r. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza bez namysłu dławiła wszystkie swobody. Nie było mowy o jakiejkolwiek opozycji legalnej.

Głębokie przemiany nastąpiły po II wojnie światowej również w Katowicach. Jedną z ważniejszych ról miał odtąd odgrywać Jerzy Ziętek (uczestnik powstań śląskich, przedwojenny burmistrz Radzionkowa i poseł na Sejm RP). W 1945 r. został pierwszym wicewojewodą śląsko-dąbrowskim. Ważną postacią stał się również gen. Aleksander Zawadzki, członek Biura Politycznego KC PPR oraz pełnomocnik rządu na Śląsku. Dnia 11.03.1945 r. utworzono w nowym kształcie województwo, nazywane początkowo śląsko-dąbrowskim. Wojewodą został gen. A. Zawadzki, Jerzego Ziętka mianowano I wicewojewodą, Stefana Wengierowa ─ II wicewojewodą. Formalnie obowiązywała nadal nazwa „województwo śląskie”. Dopiero ustawa z dnia 28.06.1950 r. zmieniła jego nazwę na „katowickie”. Istotne było również zniesienie przez KRN autonomii śląskiej, uchwalonej 15.07.1920 r.

Ważnym środkiem w oddziaływaniu nowych władz na społeczeństwo stały się oficjalne uroczystości czy obchody rocznicowe. Zwłaszcza święta majowe dawały ku temu świetną sposobność. Narastały także naciski na Kościół. W 1952 r., zanim jeszcze na wygnaniu znalazł się prymas Stefan Wyszyński, władze „pozbyły się” bp. Stanisława Adamskiego z Katowic. Wypędzono również bp. Juliusza Bieńka i bp. Herberta Bednorza. Nieobecność biskupów śląskich przesądziła o wyglądzie katedry w Katowicach. Władze zrobiły wszystko, aby jej kopuła nie górowała nad „proletariackim” miastem. Poświęceniu świątyni nadano charakter propagandowy, uroczystość odbyła się 30.10.1955 r., a więc już w Stalinogrodzie.

W październiku 1948 r. odszedł do Warszawy A. Zawadzki, który został członkiem Biura Politycznego i wicepremierem. W 1952 r. stanął na czele Rady Państwa. Urząd wojewody na Śląsku objął wiceprezydent Warszawy Bolesław Jaszczuk.

W grudniu 1949 r. w Katowicach, podobnie jak w całej Polsce, hucznie świętowano 70. rocznicę urodzin Józefa Stalina. W zakładach pracy i szkołach odbyły się rozliczne zebrania, akademie. Miasto było odświętnie udekorowane i iluminowane. Podjęto wiele zobowiązań produkcyjnych, czynów społecznych, do ZSRR wyruszył specjalny pociąg wiozący podarunki dla „Wodza narodów”. Z całej Polski wysłano przeszło pół miliona listów gratulacyjnych.

W stolicy Górnego Śląska, podobnie jak w całym kraju, coraz wyraźniejszy stawał się podział na oficjalny świat przedstawień i codzienne życie. Organizowano wspaniałe pochody 1. Majowe, a przy tym mimo wprowadzenia gospodarki planowej, ciągle brakowało podstawowych towarów i produktów spożywczych, występowały problemy z budową nowych mieszkań. Wiele podejmowanych w tamtych latach inwestycji miało wymiar propagandowy. Podobnie było w przypadku oddanego do użytku w 1951 r. Pałacu Młodzieży im. Bolesława Bieruta. Najbardziej imponującym wyczynem stała się niewątpliwie budowa Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, zainicjowana przez J. Ziętka.

Dnia 5. 03.1953 r. zmarł Józef Stalin. W praktyce oznaczało to koniec stalinizmu. Zmianę kursu politycznego można było obserwować nie tylko w samym ZSRR, ale również w bloku państw satelickich. Jednak w Polsce B. Bierut usiłował kontynuować dawną politykę. Bezpośrednią konsekwencją tej sytuacji stała się zmiana nazwy Katowic na „Stalinogród”. Tym sposobem chciano uczcić pamięć „ojca narodów”. Decyzję podjęto w Warszawie, a następnie zawiadomiono o niej działaczy partyjnych w Katowicach. Uchwalono także, aby pierwszemu urodzonemu w Stalinogrodzie chłopcu nadać imię Józef.

Do złożenia wniosku w Sejmie PRL zmuszono pisarza Gustawa Morcinka. Niewiele osób zdecydowało się głośno zaprotestować. Tym większe uznanie należy się trzem nastolatkom z Chorzowa – Natalii Piekarskiej, Zofii Klimondzie i Barbarze Galas, które własnoręcznie wykonały i rozrzuciły na ulicach ulotki piętnujące postępowanie władz. W 2004 r. Natalia Piekarska-Poneta i Barbara Nowakowska otrzymały tytuły Honorowego Obywatela Miasta Katowic.

W marcu 1956 r. podczas pobytu w Moskwie zmarł Bolesław Bierut. I sekretarzem KC PZPR został zrehabilitowany Władysław Gomułka. Rozpoczęła się tzw. odwilż. Dnia 21.10.1956 r. lokalne władze podjęły uchwałę o przywróceniu miastu Stalinogród nazwy Katowice. Rada Państwa wydała dekret w tej sprawie 10.12.1956 r., a sejm PRL zatwierdził go 22.03.1957 r. W Stalinogrodzie nie czekano na dopełnienie formalności i już w październiku 1956 r. ponownie zaczęto używać historycznej nazwy „Katowice”.

W 2006 roku mija 50 lat odkąd miasto Katowice ponownie cieszy się swą historyczną nazwą. Dziś już niewiele osób dobrze pamięta wspominane wydarzenia. Prezentowana w Muzeum Historii Katowic wystawa Od Katowic do Stalinogrodu przypomina więc najważniejsze momenty życia polityczno-społecznego w Katowicach w latach 1945-1956. Jej autorka próbowała naświetlić zjawiska, które doprowadziły do trzyletniego „stalinogrodzkiego epizodu” w dziejach naszego miasta.

Wystawę będzie można zwiedzać od 12 września do 5 listopada 2006 r.

Serdecznie zapraszamy!