Wstęp

Najstarsza historia osad tworzących miasto sięga średniowiecza. Były to niewielkie wsie osadzone na prawie niemieckim, obok których działały kuźnice. Najstarszą z nich, założoną w końcu XIV w. na terenie dzisiejszego centrum nazywano bogucką. Układ i wielkość sal ekspozycyjnych wymusił na nas dokonanie rozdziału i osobnego pokazania Wiejskich początków oraz Kuźniczego rodowodu. Wystawa kierowana jest do wszystkich zainteresowanych dziejami Katowic przede wszystkim jednak do młodzieży.

Sala 1 - wiejskie początki

W krótkim tekście wstępnym umieszczonym w pierwszej sali w możliwie najbardziej zwięzły sposób opowiadamy historię Górnego Śląska, począwszy od podziału państwa polskiego na dzielnice, w 1138 r., i wyodrębnienia się księstwa śląskiego poprzez późniejsze jego podziały, aż do wyodrębnienia się: tzw. ziemi pszczyńskiej i księstwa bytomskiego. To właśnie w dokumencie księcia bytomskiego, Kazimierza II, wystawionym w 1299 r. znajduje się pierwsza wzmianka o jednej z obecnych dzielnic Katowic – Dębie (plansze z lewej). Kilkadziesiąt lat później w r. 1360, książę opawsko-raciborski Mikołaj II przekazał Ottonowi z Pilczy niewielki majątek nazwany okręgiem mikołowskim. Opisując jego granice, wymienił aż pięć osad – obecnie dzielnic Katowic: Załęże, Bogucice, Roździeń, Szopienice, Ligotę, a także nie istniejącą już dziś wieś Jazwicze. Południowe dzielnice miasta: Podlesie, Zarzecze i Piotrowice odnotowano w księdze zwanejProtokolarzem miasta Pszczynypod wspólną – średniowieczną jeszcze – nazwą Uniczowy. O samych Katowicach źródła wspominają stosunkowo późno. Cytowane w wielu publikacjach słowa „et nova villa Katowice”, będące pierwszą wzmianką o istnieniu wsi Katowic, zawdzięczamy skrupulatności ks. Krzysztofa Kazimirskiego wizytującego w 1598 r. parafię pw. św. Szczepana w Bogucicach. Spośród wielu osad założonych w średniowieczu tylko Bogucice stały się ośrodkiem parafialnym. W skład tej najstarszej, swymi początkami sięgającej końca XIV w. parafii weszły oprócz Bogucic – Kuźnica Bogucka, Załęże, Brynów, Katowice, Dąbrówka oraz kilka przysiółków. Bogucicki kościół był drewniany, na planszy (strona prawa) prezentujemy widok belki tęczowej z wyrytą datą 1761, a także pieczęć parafialną, widok kościółka w XVII w. oraz jego makietę.

Nie zachowały się eksponaty mogące w jakiś sposób zilustrować wiejskie początki Katowic. W niewielkim stopniu rekompensują to kopie dwóch planów: centrum dzisiejszego miasta z XVII w. i obozu szpitalnego założonego na skraju Podlesia w XVIII w., a także mapy z XVIII w., na których zaznaczono wraz ze szczegółami topograficznymi wspomniane osady.

Od czasu przekazania tzw. okręgu mikołowskiego Ottonowi z Pilczy dobra te zostały wyodrębnione z książęcych dóbr kameralnych i stały się własnością rycerską. W czasach nowożytnych wśród właścicieli kuźnicy boguckiej i Katowic wymienić można przedstawicieli wielu znanych rodów, m.in.: Salomonów, Kamińskich, Mieroszewskich, Promniców, von Näfe`ów, a także spokrewnionych z Mieroszewskimi Schwellengrebelów. U schyłku XVIII w. właścicielami dóbr katowickich zostali: Józef Mikusch oraz Bernard Mleczko. Właśnie transakcji dokonanej pomiędzy nimi dotyczy prezentowany centralnie w gablocie dokument będący w istocie umową kupna-sprzedaży Kuźnicy Boguckiej wraz z Katowicami. Spisany w końcu XVIII w. jest jednym z najcenniejszych eksponatów dotyczących bezpośrednio historii miasta, jakie Muzeum posiada w swoich zbiorach.

Korytarz

W korytarzu łączącym pierwszą i drugą salę prezentujemy wizerunki napieczętne Katowic oraz pozostałych gmin wiejskich, które w późniejszym czasie staną się ich dzielnicami. Na pieczęciach przedstawiono przede wszystkim przedmioty charakterystyczne dla danej osady, np. na katowickiej widnieje symboliczny rysunek średniowiecznego młota kuźniczego oraz napędowego koła wodnego.

Sala 2 - kuźniczy rodowód

Lesiste i bagniste tereny Górnego Śląska, pokryte gęstą siecią rzek o spokojnym spadku obfitowały w płytko zalegające rudy żelaza. Takie warunki naturalne sprzyjały rozwojowi hutnictwa na tym terenie, czego wynikiem było otwieranie kuźnic – prymitywnych warsztatów hutniczych o napędzie wodnym oraz założenie związanych z nimi osad. Właśnie taki kuźniczy rodowód ma dzisiejsze śródmieście Katowic. Usytuowana nad brzegiem Rawy kuźnica, zwana później bogucką, została wspomniana po raz pierwszy w 1397 r. W drugiej połowie XVI w. jej właścicielem był Andrzej. Jemu to właśnie należy przypisać założenie nowej osady, zasiedlonej przez zagrodników wsi Katowic. Przez kilka następnych stuleci obie osady – rolnicza i kuźnicza – egzystowały obok siebie.

Na planszach, obok pierwszej wzmianki o kuźnicy znajdują się reprodukcje rycin pokazujące pracę kuźników. Poniżej umieszczono księgę gruntową, obok zaś makietę kuźnicy z początku XIX w., nad nią – dokładny plan jej usytuowania w pobliżu katowickiego rynku.

W najbliższej okolicy kuźnicy boguckiej istniały jeszcze trzy warsztaty tego typu – załęski, szopieński i roździeński. Z tym ostatnim związana jest postać Walentego Roździeńskiego, autora poematu Officina ferraria abo huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego. W prezentowanej sali obok portretu Roździeńskiego znajduje się m.in. cytat z jego dzieła, opisujący kuźnicę bugucką i roździeńską. Ekspozycję uzupełnia osiemnastowieczna mapa oraz narzędzia hutnicze.

Sala 3 - Na pograniczu - między wsią a miastem

W kolejnej sali prezentujemy wybrane elementy tradycji typu ludowego oraz dorobku kulturowego katowickich warstw nieelitarnych. Koncentrujemy się na dawnych środowiskach chłopskich oraz plebejsko-miejskich, głównie robotniczych oraz częściowo rzemieślniczych. Cała przestrzeń ekspozycji podzielona jest na dwie części. Mniejsza ukazuje pozostałości kulturowe dawnej wsi, większa – kultury środowiska miejskiego. Tego rodzaju układ – niezależnie od różnych wpływów zewnętrznych, w tym oddziaływania kultury i cywilizacji niemieckiej – dotyczy przede wszystkim rodzimej górnośląskiej ludności polskojęzycznej. Charakteryzowała się ona zwłaszcza silnym przywiązaniem do własnej tradycji regionalnej. Konkretyzując była to przede wszystkim „kultura obrzeży miasta”, mieszkańców podmiejskich obszarów rolniczych, a także osad i osiedli przyzakładowych.

Ramy czasowe ekspozycji obejmują okres od powstania miasta, tworzenia się kultury plebejsko-miejskiej, jej rozkwitu, a następnie stopniowego jej rozchwiania i dalej aż do okresu po II wojnie światowej.

Zgodnie z koncepcją prezentujemy w tej sali zabytki kultury i obiekty, które uznać należy jako znaki i symbole lokalnej tradycji, jej przemian w czasie, ale zarazem trwania tego, co jest dla śląskiej tożsamości najważniejsze. W sensie ogólnym są one związane ze sferą sacrum i profanum, wzajemnie się „przenikającymi”. Obiekty te obrazują życie codzienne i świąteczne, życie rodzinne i sąsiedzkie, pracę i czas wolny. Są też związane z życiem jednostkowym i społecznym człowieka I tak, jeśli chodzi o lokalną kulturę wiejską pozostającą w silnym związku z procesami industrializacji i urbanizacji to przedstawiamy między innymi wybrane narzędzia rolnicze (w tym cepy, łopatę do zboża, sierpy, widły, uprząż dla konia ), a także stroje ludowe – kobiecy i męski, które przetrwały nieomal do współczesności. Jeśli chodzi o kulturę plebejsko-miejską to w sferze sacrum przedstawiamy tzw. ołtarzyk domowy, figurki i obrazy świętych, w tym patronów starego przemysłu, pasyjkę, charakterystyczne dewocjonalia. Sferę profanum reprezentują obiekty charakteryzujące wnętrza mieszkalne, w tym skrzynia wianna, dalej różne sprzęty oraz urządzenia domowe. Ukazujemy typowe przedmioty użytku codziennego oraz osobistego. Szczególne znaczenie symboliczne mają też obiekty związane z rozwojem biologicznym i społecznym człowieka, dotyczące narodzin, czasu dzieciństwa, dojrzałości, starości, w tym tzw. pamiątki chrztu, ozdobne wianki ślubne oprawione w ramę, pamiątki rocznic ślubu. Otoczkę kulturową życia zawodowego, głównie tradycji górniczych, reprezentuje bogactwo różnych obiektów w tym narzędzi i urządzeń (np. łopata „hercówa”, kilofy, lampy górnicze), a także ubiór (w tym paradny strój górniczy) oraz dewocjonalia.

Sala 4 - Początki wielkich przemian

Początki nowoczesnego przemysłu oraz zmiany, jakie jego rozwój niósł wiejskiej społeczności, pokazujemy w kolejnej sali. W początku XIX w. w państwie pruskim zaczęła się era reform. Wielkie zmiany zaszły też we wsi Katowicach. W drugiej dekadzie tego stulecia wyodrębniła się gmina Katowice (kierowana odtąd przez sołtysa) oraz przeprowadzono uwłaszczenie zagrodników. Jedną z najbardziej znanych rodzin, z której wywodzi się aż trzech wójtów i jeden sołtys była rodzina Skibów. Na wystawie prezentujemy unikatową pieczęć sygnowaną „C [asimir] Skiba” oraz reces tzn. umowę uwłaszczeniową katowickich zagrodników (1829 r.). Duże zmiany przynosił też wdzierający się w wiejską sielskość „głośny i dymiący” przemysł. Obok wiejskich krajobrazów znalazły się na ekspozycji także najstarsze przedstawienia kopalń i hut. Odwiedzając w 1832 r. Katowice, dr Richard Holtze tak je opisywał:„[…] od Królewskiej Huty przybywszy, widać było za stawem, jeszcze bogatym w dzikie ptactwo i ryby […], małą fryszerkę […], której młot potrójnymi uderzeniami okresowo przerywał ciszę i z której komina w wieczornym mroku wzbijały się snopy iskier, obok folwark z dworkiem i mieszkaniem urzędniczym, dalej w lewo […] czarna od dymu Huta Fanny, po prawej arenda z wysokim dachem i podwójnym szczytem, przewyższająca strzechą kryte wiejskie domki”.

Jedną z pierwszych hut założył w Katowicach John Baildon. Nazwana jego imieniem działała blisko 200 lat. Obok portretu Baildona na wystawie znalazły się dwa eksponaty z nim związane: skrzynia podróżna oraz popiersie nagrobne. Nowoczesny przemysł popierali właściciele Katowic – J. F. Wedding, założyciel hut „Franz” i „Fanny”, oraz Franz Winckler. W czasach, gdy był on właścicielem Katowic, wybudowano tu pierwszy hotel i przeprowadzono linię kolejową. Jego następcy: córka Waleska i jej mąż Hubert Tiele kontynuowali dzieło ojca. To z ich inspiracji przygotowano pierwszy plan zabudowy centrum, oni też dążyli do przekształcenia wsi Katowic w miasto. W miarę jak wiejska osada zaczęła nabierać charakteru miejskiego, pragnęło tego coraz więcej mieszkańców. Ogromne zasługi na tym polu mieli naczelny dyrektor dóbr Tiele-Wincklera – Friedrich Grundmann oraz Richard Holtze. Dążenia ich zostały zrealizowane 11 września 1865 r., kiedy król pruski podpisał dokument nadający Katowicom prawa miejskie.

W gablocie u wejścia do kolejnej sali pokazujemy dokument zawierający pełny tekst nadania praw miejskich.

Sala 5 - Katowice miastem

Po wejściu w życie edyktu o nadaniu Katowicom praw miejskich wybrano Radę Miejską i Magistrat. Przewodniczącym Rady został dr Richard Holtze, pierwszym burmistrzem – Louis Diebel. Wzrost znaczenia Katowic pod względem gospodarczym, społecznym, kulturalnym, a także szybki rozwój demograficzny sprawiły, że mocą ustawy z 27 marca 1873 r. stały się one siedzibą powiatu (landratury). Na jego czele stanął starosta powiatowy (landrat). W 1897 r. Katowice stały się powiatem miejskim, który obok samego miasta objął gminy podmiejskie: Bogucice-Zawodzie, Dąb, Wełnowiec i Załęże.

Nadanie Katowicom ordynacji miejskiej przyśpieszyło ich gospodarczy rozkwit. Szczególnie szybko rozwijał się przemysł ciężki – górnictwo i hutnictwo. Do miasta przyjeżdżali liczni robotnicy, urzędnicy oraz inteligencja techniczna, a także kupcy i rzemieślnicy. Szybko rozwijała się również infrastruktura młodego miasta. Wybudowano wiele budynków użyteczności publicznej, m.in. gmachy: starostwa powiatowego, ratusza, sądu rejonowego, dworca kolejowego, poczty, łaźni miejskiej, a także teatru, kina, szkół, banków, szpitali, hoteli oraz świątyń trzech wyznań. W początkach XX w. Katowice były już ośrodkiem o całkowicie wykrystalizowanej strukturze instytucjonalnej.

Tak intensywny rozwój w ciągu zaledwie pół wieku możliwy był dzięki sprawnemu zarządzeniu i planowaniu ojców miasta (ich portrety prezentujemy na planszach z lewej). W dalszej części (na kolejnych planszach) pokazujemy wygląd wszystkich najważniejszych budynków publicznych oraz największych zakładów pracy, w gablotach zaś druki firmowe największych w ówczesnym czasie firm działających w Katowicach. Jak wielkie przeobrażenia zaszły na terenie miasta ukazuje też plan z początku XX w. Obok budynków użyteczności publicznej powstawały liczne kamienice mieszkalno-handlowe. Właśnie klimat wnętrz mieszczańskich pragnęliśmy uzyskać, umieszczając w sali witraż i montując specjalne folie.

Sala 6 - Powstania i plebiscyt

Zbliżająca się klęska Niemiec w I wojnie światowej spowodowała wzrost nastrojów propolskich. W początkach 1919 r. powołano do życia Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska. Przewodniczącym Komitetu Wykonawczego POW został Józef Grzegorzek, komendantem katowickiego okręgu zaś Adam Postrach. Do wzrostu napięcia doszło w połowie roku, gdy państwa zwycięskiej koalicji podpisały z Niemcami traktat pokojowy. Zapowiadał on, że o przynależności państwowej Górnego Śląska zadecyduje plebiscyt. Sytuacja pogarszała się z tygodnia na tydzień. POW parła do rozstrzygnięcia zbrojnego. W atmosferze wzrastającego napięcia i terroru ze strony niemieckiej dnia 17 sierpnia 1919 r. wybuchło I powstanie śląskie. Bezpośrednią przyczyną stało się zastrzelenie przez żołnierzy Grenzschutzu 10 osób pod kopalnią „Mysłowice”. Ze względu na przewagę strony niemieckiej oraz złą organizację i niedobory w uzbrojeniu po tygodniu walk komendant POW, Alfons Zgrzebniok, podjął decyzję o przerwaniu akcji zbrojnej. Miasto Katowice (w ówczesnych granicach administracyjnych) ze względu na stacjonujące w nim oddziały niemieckie było poza zasięgiem działań powstańczych. Walki toczyły się na terenach podmiejskich. Po zorganizowanej 17 sierpnia 1920 r. potężnej antypolskiej i antyfrancuskiej manifestacji bojówkarze niemieccy zamordowali lekarza Andrzeja Mielęckiego. Po dwugodzinnej walce zdobyli i zdemolowali gmach Polskiego Powiatowego Komisariatu w Katowicach. Nazajutrz, w nocy z 18 na 19 sierpnia 1920 r., wybuchło II powstanie śląskie. Podobnie jak rok wcześniej walki toczyły się na terenie gmin podmiejskich w Dąbrówce, Roździeniu, Szopienicach, Bogucicach, Zawodziu, Janowie i Giszowcu. Zacięte walki trwały w Załężu, Dębie i Wełnowcu. Dowódcy powstania za główny cel stawiali sobie likwidację znienawidzonej niemieckiej policji bezpieczeństwa i utworzenie polsko-niemieckiej Policji Plebiscytowej. Przyjęcie tego warunku sprawiło, że Komendant POW wydał rozkaz o likwidacji powstania.

Termin plebiscytu wyznaczono na 20 marca 1921 r. W głosowaniu na całym terenie plebiscytowym za przyłączeniem do Polski oddano 40,3% głosów, w powiecie Katowice-wieś 55,6%, w samym mieście zaś zaledwie 14,6%. Niekorzystny wynik plebiscytu oraz realna możliwość przyznania większości terenu plebiscytowego stronie niemieckiej spowodowały wybuch III powstania. Poprzedzone strajkiem rozpoczęło się o 3 w nocy dnia 3 maja 1921 r. Jego dyktatorem ogłosił się Wojciech Korfanty. Początkowo powstańcy zajęli Katowice, ale na żądanie wojsk alianckich opuścili je, otaczając szczelnym kordonem. Kwatera Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych znajdowała się w Szopienicach. Nad ładem i bezpieczeństwem czuwała Straż Obywatelska. W działaniach zbrojnych, które szybko przeniosły się na Opolszczyznę brała udział kompania katowicko-bogucicka sformowana z górników kopalni „Ferdynand”. Powstanie zakończyło się oficjalnie 5 lipca 1921 r., w październiku zaś zapadła decyzja o podziale terenu plebiscytowego. Trzecią jego część, najbardziej uprzemysłowioną przyznano Polsce.

Najważniejsze wydarzenia oraz osoby z tych trudnych lat staraliśmy się przedstawić, czerpiąc z bogatego materiału fotograficznego. Na planszach (strona lewa) pokazujemy obok dowódców również „zwykłych” powstańców z Katowic i gmin podmiejskich. Kilka zdjęć pozwala uzmysłowić zwiedzającym, jak wyglądało miasto podczas cernowania. W gablotach umieściliśmy liczne dokumenty z tamtych czasów związane z życiem codziennym, m.in. przepustki wydawane przez Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową, pieniądze zastępcze emitowane przez katowicki Magistrat, a także (niezwykle rzadkie) opaski plebiscytowe. Najwięcej jednak uwagi poświęciliśmy akcji plebiscytowej, która w bardzo ostry sposób toczyła się w mieście przez wiele miesięcy. Zachowane zdjęcia pozwoliły pokazać zarówno jej głównych animatorów, jak również wielotysięczne wiece. Osobno prezentujemy liczne druki ulotne oraz plakaty propagandowe polskie i niemieckie. Zawarte na nich hasła odwołują się niemal do wszystkich dziedzin życia, byle zachęcić niezdecydowanych do głosowania.

Objęcie części Górnego Śląska przyznanego Polsce było wielkim świętem. Już w dniu 19 czerwca 1922 r. odbyło się w Katowicach przekazanie miasta i powiatu, a nazajutrz wkroczyły to oddziały polskiego wojska, prowadzone przez gen. Stanisława Szeptyckiego. Uroczyste przejęcie władzy na Górnym Śląsku przez rząd polski nastąpiło 16 lipca 1922 r. Naczelne władze państwa reprezentowali wówczas: Minister Spraw Wewnętrznych, Antoni Kamieński, i Marszałek Sejmu, Wojciech Trąmpczyński, władze miejscowe zaś – wojewoda Józef Rymer. Z wielkiej liczby wykonanych wtedy fotografii wybraliśmy te, które, naszym zdaniem, są najbardziej reprezentatywne.

Sala 7 i 8 - Stolica Autonomicznego Województwa Śląskiego

Na całym terenie przyznanego Polsce Górnego Śląska obowiązywała nadająca mu autonomię ustawa sejmu RP z 15 lipca 1920 r. Statut Organiczny. Stolicą nowego autonomicznego województwa śląskiego zostały Katowice. Tutaj też swoją siedzibę miał Sejm Śląski i Śląska Rada Wojewódzka. Przez trzy pierwsze kadencje Sejmu Śląskiego funkcję marszałka pełnił Konstanty Wolny, następnie Karol Grzesik. Organami wykonawczymi samorządu śląskiego byli wojewoda i Rada Wojewódzka. Pierwszym wojewodą został Józef Rymer. Ustanowienie autonomicznego województwa śląskiego stanowiło wyraz wyjątkowego w ówczesnej Polsce zjawiska – autonomii tej ziemi w granicach Rzeczpospolitej.

Jeszcze przed przejęciem władzy przez administrację polską burmistrzem Katowic wybrano dr. Alfonsa Górnika. Piastował tę funkcję do 1928 r., kiedy zastąpił go na tym stanowisku dr Adam Kocur. Wieloletnim przewodniczący Rady Miejskiej był Jan Piechulek.

Wybór Katowic na stolicę województwa spowodował znaczny wzrost rangi miasta i stał się podstawowym czynnikiem jego rozwoju. Rozbudowa aparatu administracji państwowej oraz instytucji gospodarczych wiązała się z napływem kadr urzędniczych. Nowa pozycja miasta przyczyniła się także do wybudowania wielu gmachów publicznych, m.in. reprezentacyjnej siedziby Sejmu Śląskiego przy ul. Jagiellońskiej. Katowice stały się również siedzibą innych organów administracji szczebla wojewódzkiego: sądów okręgowego i apelacyjnego, Wojewódzkiej Komendy Policji, Urzędu Skarbowego oraz Naczelnego Dowództwa Wojskowego na Górny Śląsk.

Do 1922 r. Katowice należały do diecezji wrocławskiej. Po przejęciu miasta przez polską administrację utworzono podporządkowaną bezpośrednio papieżowi Administrację Apostolską, w 1925 r. zaś miasto stało się siedzibą biskupią. Pierwszym biskupem katowickim został rodowity Ślązak – ks. bp August Hlond.

W okresie międzywojennym w Katowicach intensywnie rozwijały się przemysł, a wraz z nim handel oraz usługi, co podnosiło rangę miasta. Lokowano tu kolejne zarządy organizacji gospodarczych, banki, zapoczątkowano organizowanie targów katowickich, na których potrzeby wybudowano okazałą halę. Założono również lotnisko. Katowice stały się ważnym ośrodkiem kultury. W miejskim teatrze powstał stały zespół, otwarto bibliotekę Towarzystwa Czytelni Ludowych oraz zajmujący się badaniami naukowymi Instytut Śląski, zbudowano nowoczesny gmach dla Muzeum Śląskiego, a także rozgłośnię Polskiego Radia. Powstały Konserwatorium Muzyczne, Śląskie Techniczne Zakłady Naukowe i Szkoła Handlowa.

O kształcie życia społecznego i politycznego decydowały również działające tu partie polityczne, towarzystwa i związki reprezentujące interesy ludności polskiej, niemieckiej i żydowskiej. Większość z nich miała swoją reprezentację w Sejmie Śląskim, m.in. Chrześcijańska Demokracja, Narodowa Partia Robotnicza, Narodowo-Chrześcijańskie Zjednoczenie Pracy, Polska Partia Socjalistyczna, Polskie Stronnictwo Ludowe, Deutsche Katholische Volkspartei, Deutsche Partei, Partia Żydowska.

Pod koniec lat trzydziestych, wobec rosnącego zagrożenia rozpoczęły się przygotowania obrony cywilnej Katowic. Jednym z przejawów tej działalności było częste organizowanie różnego rodzaju szkoleń paramilitarnych, np. harcerze odbywali na strzelnicy przy ul. Kochłowickiej ćwiczenia ogniowe. Część młodzieży przeszła również przeszkolenie w zakresie łączności w stacjonującym w Katowicach 73. pułku piechoty. Kursy ochrony przeciwpożarowej organizowała także katowicka zawodowa straż pożarna (m.in. dla ojców bonifratrów z Bogucic). W sierpniu 1939 r. straż zorganizowała również kurs terenowej obrony przeciwlotniczej dla kobiet w którym wzięły udział również członkinie Organizacji Przysposobienia Wojskowego Kobiet, dodatkowo przeszkolone jeszcze na kursach obrony przeciwchemicznej oraz pomocy w akcjach krwiodawstwa. Komenda Powiatowa OPWK w Katowicach zorganizowała kurs sanitarno-ratowniczy połączony z praktyką szpitalną. Katolickie Stowarzyszenie Kobiet w ramach OPWK zorganizowało w Panewnikach w dniach 12-16 czerwca 1939 r. kurs przygotowawczy obrony kraju.

Niezwykle burzliwy okres międzywojenny prezentujemy w dwóch kolejnych salach. Wiele miejsca poświęciliśmy władzom miejskim i wojewódzkim oraz administracji kościelnej. Prezentujemy zarówno ojców miasta – prezydentów: Alfonsa Górnika i Adama Kocura – wojewodów i marszałków sejmu, jak i przedstawicieli wyższej hierarchii kościelnej. Początkowo urzędowali oni w „starych” budynkach. W ciągu 17 lat wybudowano jednak nowe gmachy urzędu miejskiego i urzędu wojewódzkiego. Rozpoczęto także budowę katedry. Jej ukończenie przerwała II wojna światowa. Szczególnie cennym eksponatem, obok pamiątek z budowy katedry, jest dyplom doktorski ks. Emila Szramka.

Życie partii politycznych oraz organizacji społecznych w większym lub mniejszym stopniu związanych z polityką prezentujemy w dalszej kolejności. Wśród licznych druków ulotnych z tamtych lat na szczególną uwagę zasługują pamiątki po największym polityku śląskim – Wojciechu Korfantym. Są to, m.in. legitymacja poselska oraz francuski paszport wystawiony na fałszywe nazwisko „Albert Martin”.

Życie kulturalne tamtego okresu przypominają np. afisze teatralne, druki ulotne, dyplomy pamiątkowe. Bardzo dobrze prezentują się również pamiątki po wybitnych sportowcach. Liczne puchary, medale i dyplomy z pewnością przyciągną wzrok nie tylko tych, którzy na co dzień interesujących się sportem.

Osobne miejsce poświęciliśmy na prezentację działań zmierzających do przygotowania ludności cywilnej na wypadek wybuchu wojny. W tym miejscu znalazły się także pamiątki związane ze stacjonującym w Katowicach 73. pułkiem piechoty. Tę część ekspozycji uzupełniają sztandary niektórych organizacji działających w tym okresie.

Sala 9 - Podczas okupacji i w Polsce Ludowej

W ostatnich dniach sierpnia 1939 r. rozpoczęła się planowa ewakuacja urzędów, instytucji i niektórych zakładów pracy. W nocy z 1 na 2 września na front pod Mikołów wymaszerował 73. pułk piechoty. Miasto opuściły również oddziały policji. Obronę Katowic zorganizowali ochotnicy, obsadzając w miarę możliwości ważniejsze i dogodne pod względem obronnym obiekty, m.in. wieżę spadochronową i Dom Powstańca. Wobec ogromnej przewagi wojsk hitlerowskich obrona Katowic trwała krótko. Zaraz po wkroczeniu do miasta hitlerowcy rozpoczęli represje. Zabito lub rozstrzelano około 200 obrońców Katowic.

Ponieważ miasto leżało w strefie przyfrontowej, przez pierwsze dni po jego zajęciu administrację sprawował w nim zarząd wojskowy, następnie komisaryczny nadburmistrz Friedriech. Od początku 1940 r. do końca wojny nadburmistrzem był Hans Tiessler. Dnia 1 listopada 1939 r. utworzono rejencję katowicką, na której czele stał Fritz Bracht. Dnia 20 grudnia 1940 r. rejencję połączono z opolską i utworzono prowincję górnośląską (Gau Oberschlesien) ze stolicą w Katowicach.

Od pierwszych dni września 1939 r. w mieście działało również Prezydium Policji. W jej skład wchodziły oddziały Schutzpolizei i żandarmerii. W budynku Urzędów Niezespolonych siedzibę miała katowicka policja bezpieczeństwa – gestapo. Najbardziej „osławiony” szef tutejszego gestapo, Johann Thümmler, był odpowiedzialny za wiele wyroków śmierci oraz publicznych egzekucji także na terenie Katowic.

Wprawdzie podczas II wojny światowej Katowice stały się głównym ośrodkiem administracyjnym prowincji śląskiej, to jednak władze okupacyjne były przede wszystkim zainteresowane eksploatacją przemysłu na potrzeby wojenne. Z tego powodu wszelkie inwestycje odsuwano w czasie „do zakończenia wojny”.

Jednym z głównych celów niemieckiej administracji stało się zatarcie polskiego charakteru miasta oraz złamanie polskiego ducha wśród mieszkańców. Służyły temu wysiedlenia Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, przymus wpisywania się na niemiecką listę narodowościową, zakaz odprawiania nabożeństw w języku polskim, obowiązek prowadzenia we wszystkich typach szkół nauczania w języku niemieckim. Już na samym początku okupacji zniszczono polskie księgozbiory, a także najbardziej wymowne symbole: orła na budynku Urzędów Niezespolonych, pomnik Stanisława Moniuszki, pomniki powstańcze oraz gmach Muzeum Śląskiego. Spalono również synagogę. Bezwzględnie ścigano członków organizacji konspiracyjnych, powoływanych przez róże ugrupowania polityczne.

Powodem aresztowań i represji wobec ludności był udział w ruchu oporu oraz niestosowanie się do zarządzeń władz. Wobec ludności łamiącej okupacyjne prawo stosowano najwyższy wymiar kary – karę śmierci. Działały w Katowicach sądy specjalne (Sondegerichte), a od 1942 r. sąd doraźny (Standgericht) na czele z Johannem Thümmlerem. Wyroki wykonywano, używając gilotyny w katowickim więzieniu przy ul. Mikołowskiej. Podczas całej okupacji wykonano ich prawie 700. W Katowicach zgilotynowano, m.in. ks. Jana Machę i Karola Kornasa prowadzących działalność konspiracyjną. W celu zastraszenia ludności organizowano również egzekucje publiczne. Wielu mieszkańców wywieziono też do obozów koncentracyjnych. Wśród zamordowanych tam katowiczan znaleźli się, m.in. ks. Emil Szramek, ks. Józef Kania, ks. Karol Żmij, T. Prejzner, Józef Biniszkiewicz, Henryk Sławik, Józef Pukowiec.

Wraz z wkroczeniem do Katowic Armii Czerwonej, w dniu 27 stycznia 1945 r. rozpoczął się nowy etap w historii miasta. Po zakończeniu działań bojowych, w województwie śląskim oraz w samym mieście, przystąpiono do tworzenia nowych organów administracyjnych. Pierwszym wojewodą został Jerzy Ziętek, po nim funkcję tę pełnił Aleksander Zawadzki, a pierwszym powojennym prezydentem miasta mianowano Józefa Wesołowskiego.

Po śmierci Józefa Stalina, w 1953 r. polskie władze pośpiesznie postanowiły uczcić pamięć „wodza narodów”, nadając stolicy Górnego Śląska jego imię. Przez następne trzy lata Katowice były więc Stalinogrodem.

Ustalone w połowie lat pięćdziesiątych XX w. kierunki przestrzennego rozwoju miasta realizowano do końca lat siedemdziesiątych. W miejsce spalonych w 1945 r. budynków postawiono gmachy Śląskiego Wydawnictwa Prasowego i Spółdzielczego Domu Handlowego „Zenit”. W latach sześćdziesiątych zupełnie przebudowano zachodnią stronę alei Korfantego. W miejsce stojących tam domów zbudowano wielkie budynki mieszkalne, m.in. tzw. Superjednostkę, pawilony handlowe i Biuro Wystaw Artystycznych, Pałac Ślubów oraz hotel „Silesia”. Na terenach dawnego dworu, po wschodniej stronie alei Korfantego, obok budynków mieszkalnych i uniwersyteckich wzniesiono hotel „Katowice” i będącą jednym z symboli miasta Halę Widowiskowo-Sportową tzw. Spodek. W latach 1965-1972 wyburzono fragmenty ulic Młyńskiej, Stawowej oraz 3 Maja i wybudowano na tym miejscu nowy dworzec kolejowy. W 1972 r., po wyburzeniu kolejnych domów, u zbiegu ulic 3 Maja i A. Mickiewicza oddano do użytku SDH „Skarbek”.

Pod koniec lat siedemdziesiątych XX w. sytuacja gospodarcza w Polsce uległa znacznemu pogorszeniu. Próby jej „naprawy”, poprzez podwyżki cen, zaostrzyły jeszcze nastroje społeczne. Latem 1980 r. wybuchły pierwsze strajki, które szybko rozprzestrzeniły się na cały kraj. Postulaty strajkujących, początkowo ekonomiczne, nabrały charakteru politycznego. Pod ogromną presją władze państwowe ustąpiły, godząc się m.in. na powołanie samorządnych związków zawodowych, a następnie wyrażając zgodę na rejestrację NSZZ „Solidarność” (10 listopada 1980 r.). Przez kilkanaście kolejnych miesięcy związek toczył walkę o przetrwanie i swobodę działania, domagając się reform gospodarczych i politycznych. Kres jego legalnej działalności położyło wprowadzenie, dnia 13 grudnia 1981 r., stanu wojennego. Podjęte w całym kraju próby akcji strajkowej zostały zdławione siłą przez oddziały ZOMO i Służbę Bezpieczeństwa. Szczególnie mocny opór stawiali robotnicy na Górnym Śląsku. W Katowicach do strajku przystąpiły załogi m.in. w hucie „Baildon” oraz w kopalniach „Staszic”, „Wieczorek” i „Wujek". Najtragiczniejszy epilog miał strajk okupacyjny na kopalni „Wujek”. W dniu 16 grudnia 1981 r. w wyniku użycia broni przez Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej 7 górników zginęło na miejscu, a na skutek odniesionych ran 2 następnych zmarło później w szpitalu. Po latach miejsce ich śmierci stało się jednym z symboli męczeństwa znanym w całym kraju.

Mroki stanu wojennego rozjaśniło przybycie do Polski Ojca św. – Jan Paweł II. W dniu 20 czerwca 1983 r. przybył on z pielgrzymką do Katowic. Spotkanie z wiernymi odbyło się na lotnisku w Muchowcu, na które przybyło 1,5 mln. osób. Po południu w katowickiej katedrze papież modlił się z chorymi i niepełnosprawnymi. Podczas swej wizyty Ojciec św. przekazał na ręce prezydenta miasta, Edwarda Mechy, pamiątkowy medal.

Pod wpływem przemian społeczno-politycznych w Związku Radzieckim i pogarszających się nastrojów w polskim społeczeństwie rząd podjął decyzję o rozmowach „okrągłego stołu”. W wyniku zawartych wówczas porozumień między władzami komunistycznymi a opozycją rozpisano wybory do parlamentu – Sejmu i Senatu. Pierwsza tura odbyła się 4 czerwca 1989 r. Z terenu województwa katowickiego do obu izb parlamentu wybrani zostali wszyscy kandydaci startujący z listy Komitetu Obywatelskiego. Zupełną klęskę ponieśli kandydaci z listy państwowej.

Dnia 19 czerwca 1990 r. odbyły się po raz pierwszy po II wojnie światowej demokratyczne wybory do samorządów. W Katowicach nowo wybrany zarząd miasta powierzył stanowisko prezydenta Jerzemu Śmiałkowi.

W ostatniej sali gromadzącej pamiątki z lat 1939-1989 zasygnalizowaliśmy tylko najważniejsze wydarzenia tego czasu. Prezentowane tu dwa okresy historyczne w naturalny sposób dzielą ekspozycję na dwie części. Pierwsza obejmuje lata 1939-1945, druga – okres powojenny do wyborów czerwcowych w 1989 r. Na planszach (od prawej) prezentujemy, m.in. zdjęcia wykonane 4 września 1939 r., dokumentujące zajęcie Katowic przez wojska hitlerowskie oraz przedstawiające Polaków prowadzonych pod eskortą żołnierzy na śmierć. Lata okupacji ilustrujemy dokumentami wydanymi przez władze niemieckie. Na kolejnej planszy pokazujemy zdjęcia wykonane podczas wkraczania Armii Czerwonej do Katowic w styczniu 1945 r. oraz wypalone domy wokół rynku. Ciekawym uzupełnieniem tej części ekspozycji jest kurtka munduru żołnierza września oraz mundur podoficera PSZ. W dalszej kolejności pokazujemy liczne druki i dokumenty z lat 1953-1956, kiedy Katowice nosiły nazwę Stalinogód. Ogromne zmiany w architekturze centrum miasta, jakie zaszły w latach 1965-1978, zostały przypomniane na kolejnej planszy. Osobne miejsce na wystawie zajmuje pamiątkowy medal, przekazany władzom miasta przez Jana Pawła II podczas wizyty w Katowicach w 1983 r. Ostatnimi eksponatami są plakaty wyborcze z pierwszych wolnych wyborów parlamentarnych przeprowadzonych w dniu 4 czerwca 1989 r.

Na wystawie muzealnej możemy jedynie zasygnalizować najważniejsze problemy, dlatego też zapraszamy do uczestnictwa w wykładach poświęconych bardziej szczegółowym zagadnieniom dotyczącym historii Katowic, a także Górnego Śląska. Pogłębieniu wiedzy mogą służyć również coroczne konferencje naukowe organizowane w MHK oraz liczne publikacje.

dr Halina Gerlich - część etnologiczna
dr Jacek Siebel - część historyczna

W Roku Wojciecha Korfantego i 90 rocznicę I powstania śląskiego.

Na wystawie stałej "Z dziejów Katowic" została czasowo zmieniona ekspozycja na sali "powstania i plebiscyt". Zmiana związana jest z przypadającą w 2009 roku 90 rocznicą I powstania śląskiego.

Z okazji Roku Wojciecha Korfantego na sali "Stolica autonomicznego województwa śląskiego" został czasowo wystawiony portret Wojciecha Korfantego namalowany w 1931 r. przez Stanisłąwa Ignacego Witkiewicza, ps. Witkacy.

| strona główna | o muzeum | wystawy-czasowe | wystawy-stałe | archiwum-wystaw |
| lekcje-muzealne | konkursy | aktualności | wydawnictwa | usługi | kontakt |
Biuletyn Informacji Publicznej Muzeum Historii Katowic