Z

 

ZADOLE, ośrodek sportu i rekreacji ►Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Katowicach, 8 km na południe od centrum miasta, w dzielnicy ►Ligota; pomiędzy ulicami Poziomkową, Wczasową i Traktorzystów, przecięty ulicami Studencką i Śląską; korty tenisowe, tory deskorolkowe, basen ze zjeżdżalnią, tenis stołowy. letnia szkółka tenisowa, amfiteatr na 800 osób, place zabaw, deptaki; park o pow. 12 ha, zał. w 1900, wyodrębniony z lasów fideikomisu pszczyńskiego, był własnością spółki Kazimierz Czapla, Jan Flieger, Sobociński, zakupiony został przez Jerzego Dreyzę; od 1906 miejsce zlotów: chórów, w l. 1912–1914 i 1920 gniazdo Okręgu VI Związku Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim, XXX ►Dzielnicy Śląskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce; w l. 1932–39 ►Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej Diecezji Śląskiej; obecnie własność miasta; organizator: zawodów rekreacyjno-sportowych dla mieszkańców dzielnicy, dorocznej imprezy pod nazwą „Święto Kwitnących Głogów”, Grand Prix MOSiR w biegach przełajowych i in.

06 KATOWICE (także: „06” Zalenze, „06” Załęże), KS zał. 23 VIII 1906 pod patronatem kopalni „Kleofas” („Cleofasgrubbe”), pierwszy górniczy klub sportowy na ziemiach polskich. z boiskiem (1907) wchodzącym w skład górniczego kompleksu rekreacyjno-sportowego nad Rawą, w bliskim sąsiedztwie Arbeiterheim. Pierwotnie jednosekcyjny, należał do ►Süd-Ostdeutsche Fußballverband. Siedziby: w restauracji u Golczyka, od 1925 – Ani Ebel, przy ul. Zamułkowej 1 w budynku gminy Załęże. Finansowo był związany z Volksbundem. Spolonizowany w l. 30. XX w. Od poł. l. 20. XX w. wielosekcyjny – sekcje: bokserska (1925), ciężkoatletyczna (1925), hokeja na lodzie (1935–1939), lekkoatletyczna (1926–1931, połączyła się z sekcją lekkoatletyczną KS ►„Pogoń” Katowice), piłki nożnej (1906–1939), tenisowa (1928–1933). Władze hitlerowskie przekazały sprzęt i boisko Turn- und Sportverein 1895. Należał do Śląskiego Okręgowego Związku Bokserskiego, Górnośląskiego Okręgowego Związku Lekkoatletycznego, Górnośląskiego (Śląskiego) Okręgowego Związku Piłki Nożnej, Związku Tenisistów Województwa Śląskiego. Osiągnięcia: 1 (0–0–1) medal w lekkoatletyce kobiet (1928), udział w rozgrywkach tenisowych klasy A (1932–1933). Działacze: Heinrich Am Ende, Kołodziej (boks), Paweł Talaga, Karol Michatz, Łukasz Gruszka. Wyróżnione odznaką na X-lecie piłki nożnej.
A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1998, s. 67–68; „Siedem Groszy” 1933, nr 81; G. Grzegorek, A. Frużyński, P. Rygus: Kopalnie i huty Katowic. Katowice 2017.

 

ZGODA BORKI, RKS, przy kopalni „Polska” (Noglik i S-ka) istniał w l. 1932–1934; sekcje: lekkoatletyczna, palantowa; 35 członków (1933); działacze: Jan Woźniok, Adolf Ścigiel, Józef Kuźnik.
A. Steuer: Ruch sportowy w województwie śląskim 1922–1939. Opole 2008; „Gazeta Robotnicza” 1932, nr 7, 93.

ZRYW, nazwa jednostek sportowych (kół i KS) podległych Wydziałowi Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego Związku Walki Młodych (III 1945), wbrew przedwojennej tradycji, opowiadającej się za współpracą w zakresie kultury fizycznej z wojskiem; na terenie Katowic pierwsze koło powstało w Panewnikach (1945), kolejne w Dębie i Katowicach, które utworzyło doraźną strukturę sportową z ORMO (1947), zob. ►ORMO-ZRYW Katowice; po 1948 wszystkie jednostki sportowe Z. połączyły się z ►Organizacją Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych, utworzyły Zrzeszenie Sportowe ►Związkowiec; popularne dyscypliny sportowe: lekkoatletyka, tenis stołowy.
Mała Encyklopedia Sportu, t.1. Warszawa 1982.

ZRYW, Zrzeszenie Sportowe Szkolnictwa Zawodowego (uczniów i pracowników); powołana decyzją Głównego Komitetu Kultury Fizycznej (25 II 1953), na wniosek ZG Związku Młodzieży Polskiej i Centralnego Zarządu Szkolenia Zawodowego; Z. nawiązywał w nazwie do KS ►Zryw (1945-48) Związku Walki Młodych, którego ZMP była spadkobiercą i twórcą programu wychowania fizycznego analogicznego jak w zlikwidowanej Powszechnej Organizacji ►Służba Polsce (1955), w zakresie dostosowanym do zimnowojennych potrzeb ówczesnych decydentów życia politycznego, realizowanego w programie masowych imprez tej organizacji opartego na marszobiegach wiosennych organizowanych dla uczczenia kolejnych rocznic utworzenia armii radzieckiej, jesiennych dla uświetnienia rocznic bitwy pod Lenino; wojskowych torów przeszkód; kolarskich rajdów pokoju towarzyszących Wyścigowi Pokoju; Zrzeszenie Sportowe Z. likwidowało zależność kół sportowych szkolnictwa zawodowego od resortowych central sportowych związków zawodowych. Zarząd Wojewódzki (IV 1953) skupiał koła w 98% placówek szkolnych; tylko nieliczne rozwijały aktywność sportową: w Katowicach do takich należało Koło Sportowe (KS) ►Zryw przy ►Technikum Wychowania Fizycznego. Zrzeszenie Sportowe Z. uległo likwidacji w październiku 1957; zob. ►Szkolny Związek Sportowy Województwa Śląskiego.

ZRZESZENIE ŚLĄSKICH TOWARZYSTW LAWN-TENISOWYCH W KATOWICACH, pierwsza na terenie województwa śląskiego, centrala tenisa ziemnego, zał. 1929. kluby (m.in.): Klub Tenisowy ►Pogoń Katowice, ►Policyjny Klub Sportowy, ►06 Katowice, ►Rakett Załęże, ►Roździeń Szopienice; organizator rozgrywek o drużynowe i indywidualne mistrzostwo Śląska; działacz: Aleksander Bernstock.
A. Steuer: Ruch sportowy w województwie śląskim 1922–1939. Opole 2008.

ZWIĄZEK CYKLISTÓW WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO, zob. ►ZWIĄZEK CYKLISTÓW I MOTOCYKLISTÓW WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

ZWIĄZEK CYKLISTÓW I MOTOCYKLISTÓW WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO, zał. 6 IV 1923 w Katowicach; pierwsza polska regionalna organizacja sportów kolarskich (kolarstwo szosowe, piłka rowerowa, jazda figurowa na rowerze) i motocyklowych; 14 klubów (1924): m.in. ►Kolejowy Klub Sportowy, ►Szarotka Dąbrówka Mała, ►Towarzystwo Cyklistów 1905 Katowice, później m.in. ►Rekord Janów, ►Policyjny Klub Sportowy, ►Polonia Janów, ►Legia Dąb, ►Roździeń Szopienice; od 1925 zrzeszone w Polskim Związku Towarzystw Kolarskich; od 1934 Śląski Okręgowy Związek Kolarski (zob. ►Śląski Związek Kolarski); działacze: Augustyn Skiba, Jan Ćwięczek, Artur Ziemba, Władysław Buechs,
A. Steuer: Kultura fizyczna w województwie śląskim 1922–1939. Zarys monograficzny. Pod red. F. Serafina. Katowice 1996.

ZWIĄZKOWIEC KATOWICE, klub sportowy Zrzeszeń Sportowych Związkowiec (dla organizacji sportowych podporządkowanych Związkowi Młodzieży Polskiej); utworzony po zjednoczeniu lewicowego ruchu młodzieżowego we Wrocławiu (1948) przez struktury sportowe podległe dotąd Związkowi Walki Młodych (Zryw) i Polskiej Partii Socjalistycznej (►Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych, ►Związek Robotniczych Klubów Sportowych). Na przełomie l. 40.–50. XX w. Zrzeszenie było najsłabszym ogniwem w strukturze kultury fizycznej, rozpadło się w l. 1950–1951; przeszło do ZS ►Ogniwo. Związkowiec Katowice jako jednostka organizacyjna obejmowała zasięgiem swojego działania miasto i powiat katowicki; w 1950 klub liczył 114 członków; prowadził sekcje: kolarską (1950), koszykówki kobiecej (1950), lekkoatletyki (1949–1950], piłki nożnej, piłki ręcznej, siatkówki kobiet (1950), siatkówki mężczyzn (1950) i tenisa stołowego; siedziba mieściła się w Wojewódzkim Domu Kultury przy ul. Francuskiej 12 w Katowicach. Osiągnięcia: 2 (1–1–0) medale MP w lekkoatletyce (1949), zdobyte przez 2 sportowców.
Mała encyklopedia sportu. T. 2: L–Ż. Warszawa 1987; H. Kurzyński i in.: Historia finałów lekkoatletycznych mistrzostw Polski 1922–2011. Konkurencje kobiece. Bydgoszcz 2011; H. Kurzyński i in.: Historia finałów lekkoatletycznych mistrzostw Polski 1920–2007. Konkurencje męskie. Szczecin 2009; „Dziennik Zachodni” 1950, nr 89, 94, 1951, nr 13.

Osiągnięcia klubowe na MP w lekkoatletyce

RokImię, nazwiskoKonkurencjaMiejsce
1949 Gertruda Gębolis 100 m 1
1949 Jan Filipek chód na 50 km 2

H. Kurzyński i in.: Historia finałów lekkoatletycznych mistrzostw Polski 1922–2011. Konkurencje kobiece. Bydgoszcz 2011; H. Kurzyński i in.: Historia finałów lekkoatletycznych mistrzostw Polski 1920–2007. Konkurencje męskie. Szczecin 2009.

ZWROT, Stowarzyszenie Żeglarskie Z. w Giszowcu, zał. 1996, zarejestrowane 30 XII 2001; siedziba: Izba Śląska („Gawlikówka”) przy Domu Kultury w Giszowcu. Nawiązuje do tradycji Górniczego Klubu Żeglarskiego ►„Staszic”. Działalność rozpoczęło od zakupu 2 jachtów typu Sasanka 660s, Tango 770s. Dysponuje bazą żeglarską nad zalewem Dziećkowice (dzierżawa od Klubu Żeglarskiego „Opty”), wyposażoną w jachty typu „Zefir” oraz katamaran; a także kemping. Członkowie biorą udział w rejsach śródlądowych oraz morskich. Działacze wyróżnieni odznaką Zasłużony dla Żeglarstwa Śląskiego: Witold Janus, Zenon Łaska, Jerzy Andrzej Sikora (pełniący funkcję prezesa), Grzegorz Szoepe oraz członek honorowy Ryszard Leszczewski.
http://zwrot.org/history.php

 


LEKSYKON STRUKTUR KATOWICKIEGO SPORTU I TURYSTYKI

WSTĘP

Leksykon Struktury katowickiego sportu i turystyki zawiera hasła dotyczące polskich, niemieckich i żydowskich organizacji kultury fizycznej działających w przeszłości i obecnie na terenie miasta Katowice (w jego współczesnych granicach). Hasła, ułożone alfabetycznie, poświęcone są między innymi: reprezentującym polski ruch gimnastyczny gniazdom Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, niemieckim i żydowskim organizacjom turnerskim, organizacjom kultury fizycznej związanym z działalnością socjaldemokracji niemieckiej i polskiej, polskim i niemieckim klubom sportowym, regionalnym bądź ogólnopolskim związkom sportowym, jeżeli miały siedzibę w Katowicach, sekcjom sportowym i turystycznym polskich i niemieckich i organizacji młodzieżowych oraz bractw strzeleckich, a także współcześnie funkcjonującym stowarzyszeniom, zrzeszeniom, organizacjom, sekcjom i klubom, które w swoich założeniach statutowych uwzględniają działalność na rzecz wychowania fizycznego, sportu i turystyki. Wśród haseł leksykonu nie mogło zabraknąć opisu obiektów sportowych, gdzie katowiczanie mogli podziwiać zmagania sportowców bądź uprawiać amatorsko wybrane dyscypliny.

Różnorodność opisywanych struktur organizacji sportowych i turystycznych sprawiła, że niemożliwe stało się ujednolicenie treści poszczególnych haseł. Chcąc jednak zawrzeć jak najwięcej informacji, starano się umieścić w każdym haśle takie informacje, jak: profil działania, data powstania, lata funkcjonowania, adres siedziby, działające sekcje, nazwiska wybitnych i zasłużonych sportowców, trenerów i działaczy, osiągnięcia medalowe (seniorów, juniorów i młodzieży) na najważniejszych imprezach sportowych, dorobek w poszczególnych dyscyplinach sportu.

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł