F

 

FEUERWEHRGERÄTEFABRIK WILLY WINCKLER zob. ►Miarczyński i Spółka

FINDERA Pawła ULICA zob. ►Rataja Macieja ulica.

FLORENTYNKI (nazwa inspirowana szczecińskimi Filipinkami), dziewczęcy zespół wokalny, zał. na początku l. 60 XX w. przy ►ZDK Baildon, pierwszy na Śląsku zespół typu girls. Piosenkarki: Halina Adler, Brygida Deternic, Jolanta Gierlotka, Halina Hanusik, Genowefa Lemańczyk, Krystyna Mrzygłód, Teresa Sterlak i Jadwiga Binkowska pracowały pod kierunkiem Zofii Dyszliewicz z Polskiego Radia; autorem tekstów piosenek był Jerzy Czarski, a muzykę komponowali Jerzy Harald i Stanisław Lesiński. Zespół zainaugurował występy 1 V 1964; w X 1964 wystąpił w katowickiej TV z półgodzinnym programem rozrywkowym „Bawcie się z nami”. Katowicka rozgłośnia Polskiego Radia nagrała i wyemitowała kilka piosenek, a śląskie media wyrażały bardzo pochlebne opinie, co powodowało, że zespół zyskał popularność. Działalność zakończył pod koniec l. 60. XX w.
http://www.wiadomosci24.pl/artykul/florentynki_nasze_imie_imie_wspolne_nam; Kronika Zakładowego Domu Kultury Huty Baildon w zbiorach MHK; „Głos Baildon” 1973, nr 15; U. Rzewiczok: Huta Baildon i jej twórca. Katowice 2009.

FOJCIK Jan (4 V 1885, ►Obroki – 23 XII 1975, Chorzów), działacz ruchu śpiewaczego na Górnym Śląsku; od 1920 sekretarz, od 1922 skarbnik Śląskiego Związku Kół Śpiewaczych; współorganizator corocznych zlotów chórów polskich na Zadolu (obecnie Katowice Ligota). W 1920 roku był współzałożycielem miesięcznika literacko-muzycznego „Śpiewak Śląski” (w l. 1922–1926 pełnił funkcję redaktora naczelnego), publikując na jego łamach recenzje oraz artykuły muzykologiczne i na temat dziejów śpiewactwa polskiego na Śląsku. Autor kilkuset publikacji, m.in. zbioru źródeł monograficznych Materiały z dziejów ruchu społecznego śpiewaczego na Śląsku (1961). Założył Archiwum Ruchu Śpiewaczego na Górnym Śląsku oraz Składnicę Nut w Katowicach. Od 1929 był sekretarzem ds. technicznych Śląskiej Biblioteki Muzycznej. Działał na rzecz zjednoczenia polskich związków śpiewaczych, wszedł w skład Rady Naczelnej Zjednoczenia Polskich Zespołów Śpiewaczych i Muzycznych w Warszawie. Za zasługi dla ruchu śpiewaczego ustanowiony został medal jego imienia. Pochowany na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach (grób upamiętniony, ob. zagrożony likwidacją).
R. Hanke: Słownik polskiego śpiewactwa Górnego Śląska od Wiosny Ludów do przełomu tysiącleci. Katowice 2001; inskrypcja nagrobkowa na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach.

FORTUNA (pierwotnie Wladislawa, Zur Gottes Gnade), nazwa (od 31 XII 1937) pola górniczego ►kopalni „Kleofas” (1033,238 kuksów); nadane pierwotnie na l. 1853–1856 Albertowi i Luizie Borsig z Berlina oraz ►Ernestowi Georgowi de la Tour, który w 1858 uzyskał nadanie ponownie; odkupione w 1880 przez ►Spadkobierców Gieschego. Od nazwy pola nazwano szyby: ►Fortuna I, ►Fortuna II, ►Fortuna III.
APK, zesp. Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego, sygn. 511; R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

FORTUNA I (pierwotnie Frankenberg), szyb ►kopalni „Kleofas”, projektowany razem z szybem ►Walter (►Fortuna II), wdechowy, przeznaczony do wydobywania węgla (dwa przedziały wydobywcze – rurowy i drabinowy, uruchomione 1900 i 1913) oraz opuszczania ludzi i materiałów; drążony od 1891, w l. 1907−1908 pogłębiony do 504 m, ostatecznie do 600 m (5 pokładów wydobywczych). W 1907 wieżę drewnianą zastąpiono metalową. Na jego terenie funkcjonowały 2 sortownie. Tarcza koła wraz z nadbudową zlikwidowana latem 2009.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997; eksploratorzy.com.pl › Eksploracja › Kopalnie węgla i soli.

FORTUNA II (pierwotnie Walter), pierwszy szyb ►kopalni „Kleofas”, drążony od 31 VIII 1881; od 1891 wyposażony w maszynę wydobywczą i własną sortownię; projektowany z szybami ►Recke (Fortuna III) i ►Frankenberg (Fortuna I);
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

FORTUNA III (pierwotnie Recke), drugi szyb wydobywczy ►kopalni „Kleofas”, drążony razem i połączony w 1881 z szybem ►Walter (►Fortuna II) na poziomie 86, 126 i 162 m; przeznaczony do wydobycia ław; sortownia, kotłownia wspólna z szybem Fortuna II.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

FRANKENBERG zob. ►Fortuna I.

FRANZ Eugen (1883–?), kupiec, zawiadowca kopalni, czołowy działacz niemieckiej Deutscher Volksbund für Oberschlesien (w l. 1936–1937 przewodniczący rady administracyjnej); do 1931 członek Deutsche Christlische Partei i Deutscher Volksblock für Schlesien; związany Deutsche Katholische Partei, Verband Deutscher Katholiken in Polen (1922–1933); poseł do Sejmu Śląskiego I i II kadencji, założyciel Klubu Sportowego 06 Zalenze (zob. ►06 Katowice), dyrygent chóru kościelnego przy ►parafii św. Józefa w Załężu, autor artykułów o tematyce politycznej w „Oberschlesische Kurier”. Mieszkał przy ►ul. Marcina w Załężu.
M. Cygański: Z dziejów Volksbundu 1921–1932. Opole 1963; M. Cygański: Volksbund w służbie III Rzeszy 1933–1938. Opole 1968; J. Pabisz: Wyniki wyborów parlamentarnych (do Senatu i Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz do Sejmu Śląskiego) na terenie województwa śląskiego w latach 1919–1939. „Studia i Materiały z Dziejów Śląska”. T. 7. Wrocław 1966; A. Steuer: Ruch sportowy w Katowicach-Załężu (1895–1998). W: „Kronika Katowic”. T. 8. Katowice 1999.

FREIHEITSSTRAßE zob. ►Anioła Franciszka ulica

FREYTAG Daniel (XVIII–XIX w.), bogaty chłop, wolny dziedziczny sołtys wsi Krzywizna pod Kluczborkiem; budowniczy i właściciel ►Szklarni Załęskiej, huty cynku ►Johanka, koncesji na poszukiwanie węgla w południowym Załężu, współudziałowiec ►kopalni „Charlotte”.
R. Borowy: Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kleofas”. Historia węglem pisana. Katowice 1997.

FRIEDENSTRAßE zob. ►Pokoju ulica

 


LEKSYKON ZAŁĘSKI

WSTĘP

Leksykon załęski ma charakter popularny, będzie zawierać minimum 1500 haseł ujmujących okres od czasów zamierzchłych do współczesności. Granice terytorialne powstającego dzieła wyznaczają granice historyczne Załęża, różniące się od współczesnych. Dlatego wśród haseł uwzględniono struktury administracji terenowej, w obrębie których funkcjonowała miejscowość (dotyczące takich jednostek terytorialnych, jak: księstwo cieszyńskie, księstwo raciborskie, majorat mysłowicki, powiat bytomski i powiat katowicki), a także struktury administracji kościelnej (dekanaty), do których miejscowości należały.

W hasłach poruszono tematy: biograficzne, topograficzne, topograficzno-historyczne, historyczne, gospodarcze, wyznaniowe, kulturalno-oświatowe, omówiono zabytki i pomniki, struktury lecznictwa i kultury fizycznej, parę haseł poświęcono kulturze ludowej.

Notki biograficzne dotyczą wyłącznie osób nieżyjących, pochodzących z terenów historycznego Załęża, a także tam zamieszkałych bądź działających, rozsławiających je poza ich granicami, o ile o ich działalności zachowały się ślady w źródłach lub dostępnych opracowaniach. Było to jedyne kryterium, jakie zastosowano, stąd w leksykonie znalazły się osoby o różnych opcjach narodowych i różnych orientacjach politycznych (m.in. działacze lewicowi, przedstawiciele duchowieństwa, osoby konsekrowane, właściciele Załęża, działacze samorządowi, powstańcy śląscy, sportowcy, nauczyciele, przedstawiciele świata kultury, dyrektorzy zakładów pracy).

Ważną część leksykonu stanowią hasła topograficzne – zarówno z topografii urzędowej (dotyczą większości ulic Załęża i Załęskiej Hałdy, nazw osiedli i kolonii, miejsc historycznych), jak i z onomastyki ludowej. Pewna grupa haseł dotyczy wydarzeń historycznych, ich wpływu na dzieje Załęża (np. działalności Armii Radzieckiej w styczniu 1945, II wojny światowej, struktur ruchu oporu podczas okupacji, I wojny światowej, powstań śląskich, plebiscytu górnośląskiego, wojny trzydziestoletniej, wojen saskich, wielkiego kryzysu gospodarczego).

Duża grupa haseł dotyczy jednostek gospodarczych. W tej grupie znajdują się wszystkie kopalnie z szybami i polami górniczymi, huty, kuźnica i inne jednostki gospodarcze różnych branż. Pewna grupa haseł odnosi się do rzemiosła, usług i handlu – obejmuje opracowania dotyczące nazw branżowych (np. fryzjerstwo, kowalstwo, piekarstwo), rzemieślników wykonujących wybrane zawody (np. budowlańcy, piekarze, stolarze), a także niektórych hurtowni, sklepów i mających długoletnie tradycje restauracji. Nie pominięto również haseł związanych z rolnictwem (np. hodowla bydła, drobiu, koni, trzody oraz uprawa roślin użytkowych, ziemniaków i żyta).

Starając się uwzględnić wszystkie aspekty dziejów Załęża, opracowano też hasła związane z życiem parafialnym realizowanym w 3 istniejących kościołach (parafie, związki i stowarzyszenia kościelne, obiekty sakralne), edukacją przedszkolną, szkolną i pozaszkolną, lecznictwem (szpitale, ważniejsze przychodnie, apteki), kulturą fizyczną i turystyką (struktury i kluby sportowe).

Przy opracowaniu leksykonu korzystano z archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach i jego oddziałów w Pszczynie i Gliwicach, Archiwum Miejskiego w Katowicach, Archiwum Kurii Archidiecezjalnej w Katowicach oraz zgromadzonych w Muzeum Historii Katowic, a także informacji zamieszczanych w prasie historycznej i współczesnej, okolicznościowych wydawnictwach jubileuszowych oraz literaturze naukowej i popularnonaukowej.

Antoni Steuer

autor koncepcji opracowania i treści haseł


 


wspolczesne-granice-zaleza

Współczesne granice Załęża